چنان آمد و خلاف آن نبود .
وَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلى مَنْ يَشاءُ
من المشركين ، كابى سفيان و عكرمة بن ابى جهل و سهيل بن عمر و هداهم للاسلام .
وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
.
أَمْ حَسِبْتُمْ
يعنى - أ حسبتم
أَنْ تُتْرَكُوا وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ
- الف صلت است ، يعنى - و لم يعلم اللَّه . گفتهاند كه اين خطاب با مؤمنان است ، قومى كه فرمان ، بقتال ايشان را ، دشخوار آمد و كراهيّت داشتند . رب العالمين گفت : ا حسبتم ان تتركوا على الايمان فلا تؤمروا بالجهاد ؟ ! ابن عباس گفت : خطاب با منافقان است . اى - أ حسبتم ان تتركوا ايّها المنافقون على ما انتم عليه من التّلبيس و كتمان النّفاق ؟ مىپنداريد كه شما را با تلبيس و كتمان نفاق فرو گذارند بلا مجاهدة و لا برائة من المشركين ؟ ! اينست خلاصهء سخن .
وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ
اين علم بمعنى رؤيت است ، اى - و لم ير منكم مجاهدة و نيّة صادقة ،
وَ لَمْ يَتَّخِذُوا
يعنى - و لم ير الذين لم يتّخذوا بينهم و بين الكافرين دخيلة مودّة . معنى آيت آنست كه شما را چنين فرونگذارند ، نه مؤمنانرا بر ايمان مجرّد و نه منافقان را بر كتمان نفاق تا قتال بر شما فريضه كنند ، و خداى بيند از شما كه منافق كيست و موافق كيست ، و ببيند كه با خداى و رسول و مؤمنان دوستى ، كه دارد و با منافقان كه دارد ، و خداى در ازل بعلم قديم خود دانا بود ، دانست كه موافق كيست و منافق كيست ، خواست كه ايشان عمل كنند بر وفق علم وى تا ايشان را به آن عمل جزا دهد ، اگر خير كنند ايشان را ثواب دهد و اگر شر كنند ايشان را عقوبت دهد ، چنان كه
لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ يَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى .
ما كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ
. اين در شأن بنى عبد الدّار آمده است كه ايشان ولاة و سدنهء كعبه بودند ، طمع ميداشتند كه ايشان را از بهر سدانت دارند تا بر شرك خويش مىباشند و از ايشان آزرم دارند . رب العالمين گفت :
ما كانَ لِلْمُشْرِكِينَ
اى - ما يحلّ و ما ينبغى لهم ،
أَنْ يَعْمُرُوا
يعنى - ان ياهلوا ،
مَساجِدَ اللَّهِ
.
و گفتهاند در شأن عباس بن عبد المطلب آمد كه روز بدر مسلمانان او را تعيير كردند و على الخصوص على بن ابى طالب درين باب تغليظ كرد بر آن كفر كه داشت و