على حساب الجمل .
اگر كسى گويد چه فايدت راست متشابه در قرآن آوردن و چه حكمت است در آن كه همه محكمات نبود ؟ جواب آنست - كه تشريف و تخصيص علما را ، تا بمنقاش فهم معانى دقيق از آيات استخراج ميكنند ، و بدان معنى از عامه خلق متميز ميشوند ، و نيز مستحق ثواب اخروى ميگردند ، به آن كه در آن استنباط خاطر و فكرت خويش را مىرنجانند ، و اگر همه محكمات بودى حاجت بتكلف نظر و اتعاب فكرت نبودى ، و آن ثواب حاصل نيامدى . معنى ديگر آنست كه دانايان چون در متشابهات تأمل كنند و از دريافت معانى آن عاجز شوند نقص خويش ببينند و عجز خويش بشناسند و آن گه در راه بندگى راستتر روند ، كه بندگى عجز خود شناختن است و بدرماندگى خود اقرار كردن .
فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ
معنى زيغ آنست كه از راه استقامت با يك سويى چسبد « 1 » . يقال « زاغ القلب ، و زاغت الشمس من كبد السّماء » و منه قوله :
« فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ »
. ميگويد ايشان كه در دل زيغ دارند همواره بر پى متشابهات باشند ، يعنى كافران و منافقان و جهودان كه طلب مدت ملك اين امت از حساب جمل استخراج ميكنند .
و جماعتى از مفسران گفتند مراد به اين همه مبتدعاناند كه عائشه گفت : رسول خدا هر گه كه اين آيت برخواندى گفتى :
« اذا رأيتم الذين يجادلون فيه فهم الذين عنى اللَّه عز و جل فاحذروهم و لا تجالسوهم . »
فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ
اى تشابه لفظه ، و اشكل معناه و هو صحيح فى نظمه و تأليفه . پس خبر داد كه چه معنى را بر پى متشابه باشند
هامش
( 1 ) چسبيدن يا چفسيدن ، بمعنى انحراف و ميل كردن . ( برهان قاطع - چاپ طهران ص 636 . )