و اينجا گفت :
أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ
؛ قطعى لعنت نكرد . گفت : جزاء ايشان لعنت است ، يعنى كه زندگاناند ، و تا زندگى مىبود اميد اسلام و صلاح در ايشان جاى است .
و گفتهاند كه : اين هر سه آيت از
كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ
تا
وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ
منسوخاند ، و ناسخ اين آنست كه بر عقب گفت :
إِلَّا الَّذِينَ تابُوا
اين آيت در شأن حارث بن سويد بن الصامت الانصارى آمد بر خصوص . امّا حكم آن بر عموم است تا بقيامت . اين حارث بعد از آن كه مرتدّ گشته بود پشيمان شد ، باز آمد تا به نزديكى مدينه رسيد . نامهاى نبشت ببرادر خويش خلاس بن سويد كه من پشيمان شدم و باز آمدم ، از رسول خدا ( ص ) بپرس كه مرا توبه هست يا نه ؟ خلاس رفت و قصّهء حارث با رسول ( ص ) بگفت . در حال جبرئيل آمد و آيت آورد :
إِلَّا الَّذِينَ تابُوا
الخ حارث را ازين خبر كردند ، بيامد و مسلمان شد ، و حسن اسلامه .
قوله :
إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَ أَصْلَحُوا
- در قرآن هر جاى كه ذكر توبت كرد بيشتر آنست كه ذكر اصلاح قرين آن ساخت ، از بهر آنكه حقيقت « توبت » دو چيز است : تصنيف اعتقاد و اصلاح اعمال . پس هر دو مجتمع بايد ، تا توبت درست آيد . اگر كسى گويد : چون است كه در سورة البقرة
إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ بَيَّنُوا
گفت و اينجا نگفت
وَ بَيَّنُوا
؟ جواب آنست كه : در سورة البقرة آيت در شأن احبار جهودان آمد كه نعت و صفت محمد ( ص ) در تورات از عوام خويش پنهان كرده بودند و پوشيده داشته ، و معظم گناه ايشان آن بود ، پس تا اظهار آن نكردند و با مردم بيان آن روشن نگفتند توبت ايشان درست نبود . و آن معنى درين قوم كه اين آيت در شأن ايشان آمد نبود ، و گناه ايشان جز ردّت نبود . ازين جهت
وَ بَيَّنُوا
نگفت .
و گفتهاند : چون هر دو آيت بيان توبت است ، چه فرق را در آخر اين آيت گفت :
فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ
و در سورة البقرة گفت :
وَ أَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ
؟ جواب آنست