ازين جهت در آن سورة
أُنْزِلَ إِلَيْنا
گفت و درين سورة
أُنْزِلَ عَلَيْنا
. و معنى
أُنْزِلَ عَلَيْهِ
آنست كه بر منزّل عليه بود كه با ديگرى رساند . و
أُنْزِلَ إِلَيْهِ
بر منزّل عليه مخصوص و اليه نهاية الانزال . و على ذلك قال تعالى :
أَ وَ لَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ ؟
، و قال :
وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ
، فخصّ هاهنا « بالى » لما كان مخصوصا بالذّكر الّذى هو بيان المنزّل . و قالوا : هذا كلام فى الاولى لا فى الوجوب . ديگر سؤال كردهاند كه اسماعيل و اسحاق و يعقوب را كتاب نبود ، چه معنى را گفت :
وَ ما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ
؟
جواب آنست كه : كتاب ايشان كتاب ابراهيم ( ع ) است و منزّل بايشان صحف ابراهيم است ، كه ايشان در تحت شريعت ابراهيم ( ع ) بودند . پس بر سبيل توسّع اطلاق انزال بر ايشان روا بود . چنانك گويند : و ما انزل على محمد ( ص ) و المسلمين . ديگر سؤال كردند كه در آن آيت
وَ ما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ
گفت ، و درين آيت
وَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ ؟
جواب آنست كه : در آن آيت خطاب بر لفظ عموم است ، و حكم خطاب عموم بسط لفظ است نه ايجاز . و درين آيت خطاب خاصّ است . و حكم خطاب خاص ايجاز لفظ است .
پس درين آيت ايجاز لفظ و اختصار سخن اولىتر بود . ديگر سؤال كردند كه چون اين خطاب مصطفى ( ص ) را خاصّ است پس چون به آخر آيت گفت :
وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ
و اين اخبارست از عموم ؟ و جواب آنست كه : اين به آن گفت تا تنبيهى باشد كه امّت مصطفى ( ص ) از وى جدا نهاند درين اعتقاد ، و مكروه نيست ايشان را كه با ديگرى رسانند و بر ديگرى خوانند ، چنان كه رسول رسانيد و پيغام گزارد . ديگر سؤال كنند كه
وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ
مؤمنان را چون تبجّح « 1 » است در ستايش خويشتن ، و اين بعرف و عادت مذموم است ؟ جواب آنست كه تبجح مذموم آن بود كه مردم از خويشتن آن نمايد كه به آن رفعت طلب كند و تطاول بر مردمان ، امّا چون بر سبيل
هامش
( 1 ) التبجح : الفرح ، و بجحته فتبجح اى فرحته ففرح ( مجمع )