گفتند :
هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ
. ربّ العالمين بتصريح جواب ايشان داد : « و ما هو من عند اللَّه » ، تا معلوم گردد كه ايشان هم بتعريض و هم بتصريح بر خداى دروغ ميگفتند .
و درين سخن دلالت است كه دروغ گفتن بتعريض هم چون دروغ گفتن بتصريح است ، هر دو ناپسنديده و نكوهيده .
آن گه گفت :
« وَ يَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ »
- يعنى كه نه خود اين دروغ گفتند كه درين آيت است كه ايشان در عموم احوال و اوقات بر خداى دروغ ميگويند ، و خود ميدانند كه دروغ زناناند . پس در آن دروغ نه معذورانند كه نه از گمانست بلكه به قصد و تعمّد ايشانست . و قد قال اللَّه تعالى
فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ وَ كَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جاءَهُ
و
قال النّبيّ ( ص ) : « من كذب علىّ متعمّدا فليتبوّأ مقعده من النّار » .
النوبة الثالثة
قوله تعالى :
وَ لا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ
- بعضى مفسّران گفتند : اين خطاب خداى با مسلمانان است ، و نواخت اهل معرفت و ايمانست ، و منّت نهادن خداى در دين اسلام بر ايشان است . و آن گه اين خطاب را دو طريق است : از يك روى خطابست با عامّهء مؤمنان اين امّت ، و از يك روى خطاب عارفانست و خواصّ اهل طريقت . وجه اوّل آنست كه : يا معشر المسلمين گمان مبريد و استوار مداريد كه كسى را آن دهند كه شما را دادند ، چون دين اسلام دينى نه ، و شما را دادند . چون قرآن كتابى نه ، و شما را دادند . چون محمد ( ص ) پيغامبرى نه ، و شما راست . چون كعبه قبلهاى نه ، و شما راست . چون ماه رمضان ماهى نه ، و شما راست . چون روز آدينه روزى نه ، و شما راست . همهء شرعها منسوخ شرع شما و همهء عقدها منسوخ عقد شما ، همهء كمال دين و شريعت و جمال حقيقت و طريقت در عهد شما . و ذلك فى قوله تعالى :
الْيَوْمَ