إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ
.
قوله تعالى -
وَ مِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ
الآية . . . - اگر كسى گويد - چه حكمت است كه در اين ده آيت سه جايگه گفت
فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ
؟ جواب آنست كه هر جايى علتى مفرد است ، و بيان علت را هر جاى همان حكم باز آورد . اول آنست . كه رب العالمين با پيغامبر اكرام كرد كه قبلهء پدر وى ابراهيم او را كرامت كرد ، و مصطفى عليه السلام خود آن ميخواست و خشنودى و رضاء وى در آن بود - چنانك گفت
فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ . . .
ديگر علت آنست كه رب العالمين خبر داد . كه هر صاحب دعوتى را قبلهء است . كه روى بدان دارد ، يعنى كه تو صاحب دعوتى اى محمد و مهتر پيغامبرانى ، و كعبه قبله تست روى بقبلهء خويش آر ، و ذلك فى قوله :
وَ لِكُلٍّ وِجْهَةٌ . . .
- الى قوله
فَوَلِّ وَجْهَكَ
. سديگر علت در تغيير قبله قطع جهت معاندانست و دفع خصومت ايشان .
و ذلك فى قوله
لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ
پس هر جايى فايدهء مجدّد است و علتى محكم ، و ذكر آن علت را ذكر حكم ، مكرر شد .
اما آنچه دو جايگه باز آورد
فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ . . .
- آن لطيفهء نيكوست ، يعنى كه بنده را در روى فرا قبله كردن دو حالست : - يكى آنست كه آسان آسان به اختيار و تمكن خويش روى دل و تن هر دو فرا كعبه تواند كرد ، اگر دور باشد و اگر نزديك . ديگر حال آنست كه قبله بر وى مشتبه شود يا مسافر باشد كه نماز نافله كند بر راحله ، يا در حال روش ، يا نماز خوف برابر دشمن در حال مسايفه ، بنده درين حال روى دل در كعبه آرد هر چند به ظاهر از آن برميگردد . رب العالمين دو جايگه باز گفت -
فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ
- تا هر جاى بر يك معنى دلالت كند و مروان را حثّ بود و اللَّه اعلم .
قوله -
لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ
- قال المفسرون - معنى الحجّة هاهنا