الخصومة و الجدل ، لا الدليل و البرهان - كقوله تعالى
قُلْ أَ تُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ
،
ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ
لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ
لا حُجَّةَ بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمُ
كلّها بمعنى - المخاصمة و المجادلة ، فسمّاها - حجة - لان المحتجّ بها يعدها حجة عند نفسه - ميگويد - تا هيچكس را از مردمان بر شما حجتى نبود . يعنى كه فرماينده من باشم ، و فرمان در قرآن ، و تو فرمانبردار ، كسى را بر تو حجتى نبود .
آن گه گفت -
إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ
- اين الّا را دو وجه است : - يكى - تحقيق - كه ميگويد مگر كسى خود بستمكارى حجت جويد بر شما ، چنانك كافران قريش و جهودان ، كه قريش ميگفتند - محمد در دين خويش متحيّر است و در كار خود فرو مانده ، از قبلهء جهودان برگشت و بقبلهء ما باز آمد ، بدانست كه ما بر حقايم ، مگر بدين ما نيز باز گردد . و جهودان ميگفتند - محمد برأى و هواء خود از قبلهء ما برگشت و ميگويد كه مرا فرمودهاند . و ديگر وجه آنك
إِلَّا
بمعنى لكن بود ، و در قرآن ازين بسيارست - معنى آنست كه ايشان كه بر خويشتن مىستم كنند - يعنى جهودان - مترسيد ازيشان و از من ترسيد .
وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ
معطوف است بر
لِئَلَّا يَكُونَ
ميگويد - كعبه قبله كردم شما را تا تمام كنم بر شما نعمت خويش .
وَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ
- گويد و مگر تا شما بر راه راست مانيد و بر قبلهء ابراهيم ، كه بر جهودان نه نعمت تمام كردم و نه بر راه راست ماندند .
قال النبى لرجل أ تدرى ما تمام النعمة ؟ قال و ما تمام النعمة ؟ قال - « النجاة من النار و دخول الجنة . »
و قال على عليه السّلام - تمام النعمة الموت على الاسلام .
و فى رواية اخرى قال على - « النعم ستة : الاسلام ، و القرآن ، و محمد و الستر ، و العافية ، و الغنى عما فى ايدى الناس »
قوله تعالى
كَما أَرْسَلْنا
الآية . . . تقديره و لاتم نعمتى عليكم كارسالى اليكم رسولا - همچنانك شما را پيغامبر فرستاديم و آن نعمت بر شما تمام كردم اين نعمت هم تمام كنم كه بر ملة حنيفى و قبلهء ابراهيم شما را بدارم . و رسول اينجا مصطفى است