مصطفى عليه السّلام خود جواب نداد رب العالمين وى را نيابت داشت ، و از بهر وى جواب داد گفت
« آمَنَ الرَّسُولُ »
و الايمان هو العلم باللّه سبحانه و تعالى - و اين تمامتر است از حال ابراهيم كه ابراهيم از عين تفرقت جواب داد از بهر آن خود گفت . و مصطفى عليه السّلام در نقطهء جمع بود ، در حق برسيده ، و خود را در حق گم كرده ، لا جرم حق او را نيابت داشته ، و آنچه وى را گفتنى است حق از بهر وى گفته . اينست فتواى نبوت كه من كان للَّه كان اللَّه له پير طريقت گفت : « من كان للَّه تلفه كان اللَّه خلفه » و گفتهاند - كه از ابراهيم استسلام خواستند ، و استسلام از اعمال بنده است ، غايت آن پيدا و حدّ آن معلوم ، ازين جهت گفت -
أَسْلَمْتُ
باز از مصطفى عليه السّلام علم خواستند و علم از افعال بنده بيرونست ، و حد آن نامفهوم است ، و غايت آن ناپيدا ، به اين سبب نگفت كه - علمت - . جواب سوم آنست كه
أَسْلَمْتُ
از ابراهيم صورت دعوى داشت ، لا جرم برهان آن دعوى از وى طلب كردند . و آن همه بليّات بسر وى فرود آوردند ، از امتحان وى بنفس و مال و فرزند .
و مصطفى عليه السّلام از راه دعوى برخاست ، و ادب حضرت نگه داشت ، تا احديّت او را در حفظ و رعايت خود بداشت ، و زان بليّات هيچ بر سر وى نگماشت .
قوله تعالى -
وَ وَصَّى بِها إِبْراهِيمُ
الآية . . .
وَصَّى
و اوصى هر دو خواندهاند بى الف قراءت عامه است و با الف قراءت مدنى و شامى . و هر دو لغت قرآن است و بمعنى يكسان قال اللَّه تعالى -
وَ أَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَ الزَّكاةِ
، و قال تعالى -
وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ
و الوصية فى اللغة - الايصال - يعنى انّ الموصى اوصل امره الى الموصى اليه .
وَ وَصَّى بِها
اين - هاء - كنايت است از ملّة ابراهيم و ملّة ابراهيم دين اسلام است و كيش پاك ، خود را وصيت كرد ابراهيم كه دين حق اسلام است ، و خداى عز و جل شما را اين دين برگزيد و به پسنديد ، آن را ملازم باشيد ، و زان بمگرديد تا زنده باشيد . ابراهيم اين وصيت كرد و در اعقاب و احفاد وى اين وصيت بماند ، و هيچ بريده نگشت - چنانك اللَّه گفت تعالى و تقدس -
وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ
- و يعقوب پسران خود را همين وصيت كرد .
و پسران ابراهيم هشت بودند - اسماعيل بود از هاجر ، و اسحاق از ساره ، و مدين و