در بعضى از كتابهاى اخلاق براى توكل سه درجه بيان كردهاند :
اول - اعتماد بنده بر خدا ، مانند اعتماد انسان برشخص وكيل او باشد و اين درجه كثير الوقوع و قابل دوام است و با اصل تدبير منافاتى ندارد .
دوم - حال بنده با خدا حال طفل با مادرش باشد ، فرق اين درجه با درجه اول در اين است كه بنده در اول متوجه توكل خود است ولى در دوم تنها متوجه متوكل عليه است . و از توكل خود غافل است و اين نوع توكل از يكى دو روز بيشتر دوام نمىآورد و با تدبير نيز منافات دارد مگر تدبير رجوع به خدا بدعا و زارى مانند تعلق طفل بمادرش .
سوم - مانند مرده پيش غسال باشد ، و حتى دعا هم نمىكند و زبان حالش اينست كه :
ارباب حاجتيم و زبان سؤال نيست * در حضرت كريم تمنا چه حاجت است
و اين درجه از آن صديقين است كه اعتمادشان از تمام اسباب سلب شده و جز خدا مؤثرى نمىبينند .
ترديدى نيست كه خداوند بر همه چيز قادر است . و لا حول و لا قوة الا بالله همه چيز مقهور اراده او و رشحهاى از فيض اوست ، ولى بحث اينجاست كه خداوند سبب ساز و حكيم تا چه اندازه وكالت بندگان خود را قبول مىكند و تا چه اندازه به بندگان خود اجازه توكل داده است كه زايد بر آن فضولى و تنبلى و حتى