الاسباب است .
مثلًا تا مىتوانيم بنا به امر قرآن بايد براى دفع شر كفار قوه و نيرو آماده سازيم . ولى نبايد به اين قوه اعتماد كامل در پيروزى خود داشته باشيم . بلكه پيروزى از طرف خداوند است
. وَ مَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ
توكل براى اين است كه توجه به اسباب ، ارتباط بنده را با خدايش ضعيف نگرداند . و باور داشته باشد كه خداى متعال قادر است اسباب را با اسباب قوى ترى به هم بزند و همه چيز باذن او صادر مىشود . و اسباب ظاهرى ( و لو اينكه مخلوق و مقدر حضرت اوست ) استقلال و تأثير نهائى در مسببات را ندارد « 1 » . و يكى از فوايد توكل از بين رفتن شك و ترديد است ، كه تصميمات آدمى را نافذ مىگرداند
فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ
.
اسباب ، گاهى از قدرت انسان مانند باران بيرون است و انتظار آن از طريق توكل صحيح و معقول است ، و گاهى بوسيله سعى و تلاش مقدور است ولى تأثير و سببيت آن گاهى قطعى و گاهى ظنى و گاهى محتمل است كه گاهى احتمال مذكور عقلائى مىباشد و گاهى موهوم و غير عقلائى بعضى از دانشمندان توجه به اسباب موهومه غير عقلائى را مبطل توكل دانستهاند كه بايد عقب آنها نرفت و به خدا توكل نمود .
هامش
( 1 ) - اشتباه نشود مراد انكار عليت تامه علل مادى نيست بلكه مراد از انكار استقلال علل امكان تزاحم آنها با علل قوى تر مىباشد ، كه قهرا بر آنها غالب خواهند شد .