بنا براين ايصال الىالمطلوب در دار دنيا به نحو مقتضى آدمى را بيمه مىكند و در اثر مانع يا انتفاى شرط گمراهى و سقوط شديد او ممكن است . و هميشه آدمى بايد خود را در معرض خطر احساس كند و به خدا پناه ببرد تا نفس سركش و عوامل بيرونى او را به گودال سقوط نكشاند . والله المستعان .
اضلال ابتدايى بر خداوند حكيم و ارحم الراحمين عقلا ممتنع و از نظر قرآن نيز روا نيست « 1 »
و اما اضلال بعد از تمرد مكلف و نپذيرفتن هدايت اولى ، كه نوعى انتقام از عصيان مكلف است ، اشكال عقلى ندارد و قرآن هم آن را در آياتى تأييد كرده است :
« يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ . . . »
( النحل : 93 ) « 2 »
عمده اين است كه معناى اضلال ، دعوت به سوى باطل نيست كه عقلا بر خداونند مستحيل است ؛ بلكه ممكن است مراد ايجاد شقاوتى در روح باشد كه منافى اصلاح و توبه و ايمان مجدد نباشد و گرنه با سلب قدرت بقاى تكليف متعذر مى گردد .
نوعى ديگر از اضلال انتقامى و هدايت استحقاقى
« وَ قَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ فَزَيَّنُوا لَهُمْ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ »
( فصلت : 25 )
« إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا . . . »
( فصلت : 30 ) ؛ براى دوزخ روها ، نزديكان و همراهانى ( از شياطين و چه بسا از فاسقان انس نيز ) قرار داديم تا آنچه را كه پيش روى آنان و آنچه كه عقب سر آنان است ، براى آنان زينت دهند ، بر آنان مانند دسته هايى ( فاسق ) از جن و إنس ، عذاب ثابت شده آنان مردم زيان كارى بودند .
هامش
( 1 ) -« وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ ما يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ »( التوبة : 115 )
( 2 ) - به جزء دوم صراط الحق مراجعه شود كه در آن مفصلا بحث صورت گرفته است .