3 - نتيجه كارهاى خداوند غرضى دارد كه آن غرض ذات خودش است . « 1 »
جواب : واجب الوجود كه كامل مطلق و فوق كمال است هدف و غرض او نفع مخلوق اوست نه ذات خودش ، هر دو مقدمه فوق در مورد عقلاء درست است ، نه در مورد خالق تفصيل اين بحث را در كتاب مشهور اسفار ملا صدرا و صراط الحق ج 2 تأليف اين جانب مطالعه فرماييد .
بحث عميق ديگر در علت غايى إنسان
ما در چند جا از اين كتاب خود - كه احتمالًا كتاب آخر نگارنده باشد - گفته ايم كه عبادت غرض ثانوى است نه غرض اولى و گرنه اكثريت مردم دنياى امروز ما قاصرين هستند كه تكليف آنان لغو است و عقاب آنان ظلم . منتهى تا جايى كه نگارنده مىداند كسى به اين قول قايل نشده است .
بعضى ايرادى ديگر دارند كه اگر حرف لام در جمله « ليعبدونى » براى غرض باشد ، تخلف مراد از اراده حق ، ناممكن است و بايد همه جن و إنس عبادت مى كردند كه اكثراً نمى كنند . بنابراين حرف لام براى غرض نيست و اگر هم براى غرض باشد بايد عبادت را تشريعى ندانيم و آن را تكوينى بدانيم كه آيه :
« وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ . . »
( الإسراء : 44 ) ؛ مى گويد .
جواب : اگر مراد عبادت تكوينى مى بود اختصاص آن در آيه به جن و إنس لغو بود و
هامش
( 1 ) - ممكن است گفته شود كه بازهم يك نوع استكمال ممتنع لازم مى آيد .