آفريديم . امروز اين آيه نيز از معجزات علمى به حساب مى آيد .
عبادت علت غايى آفرينش إنس و جن
« وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ »
( الذاريات : 56 ) ؛ جن و إنس را نيافريديم مگر براى اينكه عبادت كنند .
ما در گذشته اين احتمال را داديم كه عبادت در مورد قاصرين كه احتمالًا قسمت عمده افراد بشر را - و غير معاصرين انبياء ( ع ) را تشكيل مى دادند و مىدهند علت غايى شده نمى تواند و نيز خلق و ايجاد بى هدف بر خداوند قبيح است « 1 » . بنابراين علت غايى حقيقى خلقت جن و إنس مانند خلقت كهكشانها بيان نشده و نزد ما مجهول است ولى اين آيه و مشابه آن و تاكيد معظم آيات بر عبادت و اطاعت حق و پيروى از از انبياء و ايمان به معاد كه متقيان به بهشت و متمردان به دوزخ مى روند ، بطور قطعى و ضرورى عبادت را به معناى عام كلمه كه شامل عقايد بندگان از عبادت الهى ، علت غايى ثانوى جن و إنس مىداند كه ما مسلمانان به آن ايمان داريم . والله العالم .
كلامى با حكماء
در حاشيه اشاره اجمالى به كلام طبرسى و متكلمين عدليه داشتيم و مناسب است اشاره مختصرى در مورد بحث تعلل افعال خداوند واجب الوجود نيز داشته باشيم .
اشعرى ها بر خلاف آيات قرآن افعال الله را معلل به اغراض نمى دانند ، فلاسفه افعال الله
هامش
( 1 ) - مرحوم طبرسى در مجمع البيان مانند جمعى از متكلمين عدليه در اين مقام از آنچه ما در اينجا آورديم دفاع كرده كه ارزش نقل و نقد را ندارد و ضعف آن بر ماهرين آشكار است .