عَبْداً »
( مريم : 93 ) ولى اين بندگى ذاتى باعث نجات نمىشود .
خلاصه كلام ، همه راهها را به سه راه كلى مى توان تقسيم كرد :
1 - راههاى مستقيم با اختلاف درجاتِ راهروان آن ، « 1 » راه روان اين راهها كسانى هستند كه خداوند بر آنان نعمت خود را ارزانى فرموده است و ممكن است همين راها ، راههاى مقربين و اصحاب يمين باشند با اختلاف درجات صنفى و فردى :
« وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِينَ وَ حَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً »
( النساء : 69 )
2 - راه مغضوب عليهم كه راه كفار و مشركين و ستمگران است و راه اصحاب شمال .
3 - راه گمراهان و جاهلين قاصرين كه نه مستحق ثواب هستند و نه مستحق غضب و عقاب و ما اين موضوع را از نظرعقل و دلالت آيات زياد قرآن در كتب ديگر خود اثبات كردهايم . و ممكن است اين مطلب از عطف كلمه الضالين بر غير المغضوب در آخر سوره حمد إستفاده شود .
به هر حال طبق قواعد عدليه و دلالت آيات قرآن مجيد و احاديث ، كفار و عاصيانى كه از جهت قصور ذاتى فكرى و يا از تأثير شرايط محيط و يا از نظر نقص بعضى از اعضاء ؛ مانند كَر و لال و كُور بودن كه حجت بر آنان در اين دنيا تمام نشده ، نه مستحق عقاب هستند و نه مستحق ثواب و حكم اين قسم در مورد إنس و جن و ساير انواع زنده جان در كرات ديگر كه قاصر باشند نيز جارى مىشود و شكى در قبح عقاب قاصر وجود ندارد . « 2 »
ولى بحث تعدد صراط هاى مستقيم - در فرض إستفاده آنها از قرآن مجيد - به همين مقدار
هامش
( 1 ) - نگاه كنيد آيه 11 مجادله و سوره واقعه كه در مورد مقربون و اصحاب اليمين صحبت شده
( 2 ) - در پاره اى از احاديث شيعه و سنى آمده است كه اين دسته در قيامت امتحان ديگرى مىشود .