سبب و علّت وجود داشته باشند كه همه به مسبّب الأسباب ( سبب ساز و چاره ساز ) واحد و إراده خالق بر مىگردد ؛ يعنى قانون عام سببيت معلول إراده خالق قديم توانا و دانا است ، كه حدوث و بقاى اسباب و مسبّبات به آن منتهى مىگردد « جل جلاله عظم شأنه و لا مؤثّر فى الوجود إلّا الله » .
« أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ »
( الشورى : 53 )
« وَ إِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ »
( النور : 42 ) و غير اين آيات لازم به تذكّر است كه هرچه وجود مخلوق وسعت و پيچيدگى بيشتر و استعداد وسيعتر داشته باشد إعتماد او بر مبدأ فياض از راه قانون سببيت عميقتر مىگردد .
إنسان كه در تكامل همه جانبه روحانى و علمى و اخلاقى و مادّى ( با كثرت اقسامى كه قسم أخير دارد و مراتب متعدّدى كه قسم اوّلى ( روحانى ) در انتظار اوست نياز بيشتر به فيض او دارد و بايد پايگاه إعتماد خود را قوى تر احساس كند . و از اين جاست كه خداوند إعتماد و توكّل را از نظر تشريع بر او واجب گردانيده است . ( آل عمران ، 122 - مائده 11 - توبه 51 - يوسف 67 - ابراهيم 11 - زمر 38 - مجادله 10 - تغابن 13 - يونس 84 وغيره ) .
ولى دوباره تأكيد مىكنم كه توكّل به معناى ترك اسباب نيست ؛ بلكه مراعات آنست . قرآن كه مىگويد :
« وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ . . »
( الطلاق : 3 ) ؛ هركس بر خدا توكّل كند خدا كفايت كننده اوست . بازهم إرشاد مىفرمايد :
« الَّذِينَ صَبَرُوا وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ »
( النحل : 42 ) ؛ آنانيكه مقاومت و صبر مىكنند و بر پروردگار إعتماد مىكنند . ( عنكبوت 59 ) صبر و توكّل مكمّل يكديگر اند . فايده توكّل اين است كه همه موانع شيطانى را از بين مى برد
« إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ »
( النحل : 99 ) بلى إعتماد و صبر وسوسه هاى شيطانى را خنثى مىكند و نا اميدى را كه بزرگترين عامل شكست و ناكامى آدمى در مسير تكامل است ، دور مىكند .
در پايان اين بحث كه مطالب زيادى دارد و ما به پارهء كمى از آنها ، در اين جا و در كتاب اخلاق اسلامى كه چندين مرتبه چاپ شده است اشاره كردهايم اين جمله محرّكه متبرّكه را