است .
اسباب همهء اين مصائب - چه به اراده إنسان به وجود آمده باشد و چه به اسباب قهرى طبيعى ديگر - همه ، تنها به خداوند حكيم عادل و رحيم و رؤف و دائم الفضل و الإحسان منتهى مىشود . ولى احساسات ما مىگويد خداى قادر و توانا و حكيم و رحيم بايد جلو اينها را بگيرد كه تا كنون چنين نشده . در آخرت مصايب كفار از همين قبيل است . والله العالم .
اين بيان با آنچه در گذشته ها گفته ام كه حسن و قبح عقلى در قيامت نيز بين خدا و إنسانها بر قرار است . ظاهراً منافات ندارد ؛ ولى در اين مورد قضاوت كنيد .
كلام مختصرى در بارهء علم انبياء ( عليهم السلام )
انبياء گرامى - قطع نظر از وحى - تابع حساب هاى إنسانى و عادات بشرى خود هستند .
بر خلاف پندار عوام أنبياء از اول نبوت تا آخر عُمْر به همه چيز و به حوادث گذشته و آيند علم نداشته اند و در قضاوتهاى خود بر قواعد طبيعى إعتماد مىكردند .
به همهء كائنات عالم بودند ، ( منظور علم وحيانى و الهامى است ) و نه از همهء گذشته ها اطلاع داشته اند . و نه از آينده ها آگاه بودهاند . اين موضوع از مجموع آياتى كه در اين مورد در قرآن وارد شده استفاده مىشود . شاعرى از شيراز مىگويد :
يكى پرسيد زآن گم گشته فرزند * كه اى روشن گهر پير خردمند
ز مصرش بوى پيراهن شنيدى * چرا در چاه كنعانش نديدى
بگفت احوال ما برق جهان است * دمى پيدا و ديگر دم نهان است
گهى بر طارم اعلى نشينم * گهى بر پشت پاه خود نبينيم
ملائكه به ابراهيم ( ع ) عرض كردند : « قَالُوا لَا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشّرُكَ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ » ( الحجر : 53 )
اوّلا : ملائكه كه خدمت ايشان رسيدند عرض سلام كردند كه علامت سلامتى يا « سلم » و « امان » است ، ولى ابراهيم باورش نشد و آشكارا فرمود ما از شما مى ترسيم ! عرض كردند