معدوم مىكرد ؟
اين سؤال در برابر تمام آياتى كه از دوزخ و عذاب إلهى براى كفار و طاغيان و ظالمان دارد ، وارد است و لذا در مورد خلود عذاب كفّار اقوال مختلفى براى جمعى از اهل نظر - هرچند دسته كم - پيدا شده است كه در كتب معاد مذكور است .
ولى يك اشتباه و غفلت بزرگى براى صاحبان اين سؤال واقع شده است كه خدا را مانند خود ، صاحب احساسات و عواطف مى دانند . و درحالى كه نمىدانند و يا يادشان مى روند كه قياس واجب الوجود بر ممكن الوجود آن هم بر إنسان « 1 » است كه بسيار غلط و گمراه كننده است .
إنسان به حكم اين كه در حلقهء ضيق احساسات و عواطف خود زندانى است همهء واقعيتها را از همين حلقه خاص و كوچك مى بيند و حكم ناشى از آن را يك واقعيت مطلقه دانسته و بر همهء مخلوقات جارى مىداند غافل از اين كه مخلوقات ديگر با او در كميت و كيفيت إدراك و عقل و عواطف و احساسات برابر نيستند و معلوم نيست كه درجه درك واقعيتهاى مدركه به عقل عملى با درجه درك ساير مخلوقات مانند جن و ملائكه ( پرى و فرشته ) و ساير موجودات عاقل مادى در منظومههاى شمسى ديگر ، اختلاف دارد .
و سؤال ديگر اين كه : آيا ما چند درصد واقعيتها را درك مىكنيم ؟ و در سلسله مراتب عالميان ، ما كدام درجه را دارا هستيم و آيا دهها نوع ديگر مخلوقات در اين درجه بندى از ما بالاتر نيستند و بر عقل عملى ما نمى خندند . اينجا بحث از ظاهر نيست تا به اطلاق بعضى از آيات برترى عقلى بشر را بر همهء مخلوقات و يا اكثر آنها ثابت كنيم .
سؤال مهم تر :
شكى نيست كه در اجتماع بشرى حسن و قبح عقلى حكم فرما است و خيلى مهم است
هامش
( 1 ) - ملائكه نيز ممكن الوجود هستند ولى غلاظ و شداد هيچ گاه دلسوزى به حال جهنمى ها ندارند .