و بالجمله ، گرچه برخى از ادلّهء ادعيه و اذكار اطلاق دارد ، ولى رواياتى كه از افراط در عبادت نهى مىنمايد بر آن ادّله حاكم است و دائرهء آنها را مشخّص مىنمايد .
مرحوم كلينى در كافى در باب « الاقتصاد فى العبادة » با سند صحيح از حضرت امام صادق عليهالسّلام روايت مىكند كه فرمودند :
لاتكرهوا إلى أنفسكم العبادة . « 1 »
« كارى نكنيد كه عبادت پروردگار در نزد شما مكروه و ناپسند گردد . »
و نيز به إسناد خود از حضرت باقرالعلوم عليهالسّلام از رسول خدا صلّى الله عليه وآله وسلّم روايت مىكند كه فرمودند :
إن هذا الدين متين فأوغلوا فيه برفق ، و لا تكرهوا عبادة الله إلى عباد الله فتكونوا كالراكب المنبت الذى لا سفرا قطع و لا ظهرا أبقى . « 2 »
« اين دين محكم و استوار است و تحمّل آن دشوار و صعب است ، پس شما در آن با نرمى و رفق وارد شده و خود را به انتهاء آن برسانيد . و با سختگرفتن بر خود و عبادت زياد ، عبادت خداوند را در نزد خود و ديگران مكروه و ناپسند مسازيد كه سواركارى كه با سرعت بيش از حدّ براند نه سفر را به پايان مىرساند و نه پشت و كمرى براى مركب خود باقى مىگذارد و براى هميشه متوقّف ميگردد . » « 3 »
هامش
( 1 ) . كافى ، ج 2 ، ص 86 ، ح 2 .
( 2 ) . همان مصدر ، ح 1 .
( 3 ) . از امورى كه تذكّر آن در اينجا سزاوار است آنكه : اين روايات و اين دستورات به معناى ترك مجاهده و تحمّل مشاقّ نيست ؛ چراكه پايهء سلوك بر مجاهده با هواى نفس است . معيار در اين مسأله آنستكه آيا اين عمل ممكن است موجب زدگى و خستگى مفرط نفس شود به گونهاى كه توان مداومت بر آن نباشد يا مىتوان بر عمل مداومت نمود و با عشق و محبّت به اين مجاهده ادامه داد . و البتّه همانطور كه عرض شد تشخيص اين معنا گاهى از اصعب امور است .