بسا آن روح توحيد و توسّل و توكّل به خدا را مقرون به شرك و مادّهپرستى و توجّه به كثرت و غفلت از وحدت نموده است و مِلَل و نِحَلى در اين موارد پديدار گشته است .
مذهب و مرام فعلى يهوديان چنين مىباشد . آنها همه چيز را مستند به مادّه و طبيعت و قواى مردهء طبيعى مىكنند ، و بنابراين استمداد از عالم غيب و تجرّد و حقيقة الحقائق اصولاً در اين مكتبها معنى ندارد . مالتوس كه يك نفر انگليسى و از كارمندان مستعمرات انگليس در شرق هندوستان بوده است ، صد در صد چنين مردى بوده است . وى يا تحقيقاً يهودىّ و يهودىّ الأصل بوده است ، و يا اگر هم مسيحى بوده است ، همانند جمع كثيرى از انگليسيها مرام صهيونيزم را معتبر مىدانسته است ؛ مثل گِلادْسْتُون كه استعمار انگليس را با عداوت اسلام ، جان نوينى بخشيد ؛ و مثل لُرد كُرْزُن وزير مستعمرات انگليس كه با آنكه مسيحى بود ولى در عمل و رفتار عيناً مشابه يك يهودى تنگدل مادّهپرست و حيله پرداز ، در صدد جلب منافع حياتى انگلستان و إضرار بر مسلمين بوده است .
يكى از صفات خداوند كه در هفت جاى قرآن كريم آمده ، صفت واسع است ؛
وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ
« و خداوند باز و گسترده و وجودش داراى سعه مىباشد ، و بسيار داناست » به جميع وقايع ممكنه ، و حقائق موجوده ، و حوادث واقعه .
وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ .
« 1 »
« و اختصاص به خدا دارد مشرق و مغرب عالم . بنابراين شما از هر جهت روى خودتان را متوجّه سازيد ، آنجا وجه خداست . تحقيقاً خداوند وجودش گسترده و وسيع ، و داراى علم بسيار است . »
حقيقةً اين صفت واسع چقدر عالى و راقى و پر محتوى مىباشد . در هر
هامش
( 1 ) آيه 115 ، از سورهء 2 : البقرة