هامش
- قرآن و فقه و حديث مقدّم بوده است . . . و ابن نديم در « فهرست » تصنيف ابان را در قرائت ذكر كرده است و گفته است : ابان داراى كتابى است بنام « معانى القرءان » كه كتاب لطيفى است ، و كتاب « القراءة » و كتابى كه از اصول بوده ، و دربارهء روايت بر مذهب شيعه است - انتهى .
و بعد از ابان ، حمزة بن حبيب كه يكى از قرّاء سبعة است كتاب قرائتى را تصنيف كرده است . و ابن نديم در « فهرست » گويد : حمزة بن حبيب كه از اصحاب حضرت صادق عليه السّلام و از قرّاء سبعة است كتابى در قرائت دارد - انتهى .
و شيخ طوسى در كتاب رجال ، او را از اصحاب حضرت صادق عليه السّلام شمرده است . و بخطّ شيخ شهيد محمّد بن مكّى از شيخ جمال الدّين أحمد بن محمّد بن حدّاد حلّى اينطور آمده است كه : كسائى قرآن را بر حمزه قرائت كرده است ، و حمزه بر حضرت صادق ، و او بر پدرش ، و پدرش بر پدرش ، و او بر پدرش ، و او بر پدرش علىّ بن أبى طالب أمير المؤمنين عليهم السّلام قرائت كرده است . » در اينجا مرحوم صدر مىگويد : « و من مىگويم : و حمزة بر أعمش و حمران بن أعين ايضا قرائت كرده است ، و آن دو تن از مشايخ شيعه به حساب مىآيند . و در ميان جميع مسلمين كسى قبل از ابان و حمزة شنيده نشده است كه كتابى در قرائت تدوين نموده باشد . . .
و مثل أبو جعفر محمّد بن الحسن بن أبى سارهء روّاسى كوفى كه استاد كسائى و فرّاء است ، از خواصّ حضرت امام محمّد باقر عليه السّلام مىباشد . شرح حال او را أبو عمرو دانى در « طبقات القرّاء » آورده و گفته است : او از جملهء كوفيّين است كه خود داراى قرائتى بخصوص بوده است كه آن قرائت ، روايت مىشده است . و علم حروف قرآن را از أبو عمر روايت كرده ، و از أعمش استماع كرده است . . .
و مانند زيد شهيد كه قرائت جدّش أمير المؤمنين را داشته ، و از او عمر بن موسى رجهى روايت كرده است . و او در اوّل كتاب قرائت زيد گويد : من اين قرائت را از زيد بن علىّ بن الحسين بن علىّ بن أبى طالب عليهم السّلام شنيدهام . و نديدم كسى را كه به كتاب خدا و ناسخ و منسوخش و به إعراب و مشكلش از زيد بن علىّ عالمتر باشد . شهادت زيد