كتب و مصنّفات آنان دائر بود . و همانها بودند كه اروپا را علما و عملا و نيز در اخلاق تربيت كرده ، داخل در طريق تمدّن نمودند .
ما وقتى كه به تحقيقات علمى و اكتشافات فنّى آنان نظر مىافكنيم ، مىبينيم : هيچ ملّتى نيست كه در اين مدّت قليل زياده از آنها ترقّى كرده باشد . و از دقّت در صنايع و حرف آنها ثابت مىشود كه : در آن صنايع بدايعى موجود است كه طرف نسبت با صنايع ديگران نيست .
تأثيرى كه اين تمدّن نسبت به تمدّن اروپا بخشيده است قابل بسى توجّه مىباشد ، ليكن اثر آن در مشرق بيشتر ، و آن به درجهايست كه در هيچ عصرى براى هيچ قومى ميسّر نشده كه چنين آثار عظيمالشّأنى از خود به يادگار بگذارد .
اقوام قديمه مانند آشورى « 1 » ، مصرى ، يونانى ، رومى ، ايرانى كه سلطنتهاى با عظمت و شكوهى در دنيا تأسيس نمودهاند ، تماما محو و نابود گرديدهاند . و جز ويرانههائى چند ، اثرى از آنها مشهود نيست . و از مذهب و آئين و زبان و صنعت آنها فقط نامى باقيمانده است .
آرى ، اعراب هم در دورهء خويش حكمرانى نموده و بعد دورهء آنها سپرى شده از بين رفتهاند ؛ ولى سخن اينجاست كه قسمت اعظم اجزاء تمدّن آنها كه عبارت از مذهب ، زبان ، صنعت و حرفت باشد ، تا حال محفوظ
هامش
( 1 ) - آشور و بابل از ممالك قديمه و داراى تمدّن و سلطنت با عظمت و اقتدارى بودهاند ، به استثناء چند قرنى كه آشور يكى از ايالات بابل بوده است . شهر بابل در كنار دجله و فرات كه الحال عراق عرب مىگويند بنا شده بود . وسعت آن يكصد ميل بوده ، حصارى كه اطراف شهر بنا شده بود ، ارتفاع آن سى متر و عرض آن هم به اين اندازه بوده كه يك گارى چهاراسبه از بالاى آن به خوبى عبور مىنمود . پادشاهى كه اين شهر را بنياد كرد نمرود بود و زمان او 2235 سال قبل از ميلاد بوده است . پايتخت بابل تقريبا در همان محلّى بود كه امروز آن را حلّه مىنامند . ( تعليقه )