تشويق دولت فرانسه و تسلّط ناپلئون بر مصر « 1 » و پس از آن بر ايالتهاى ليبيا ، تونس ، الجزائر و مراكش ، و قيام ملل اروپا جهت تأسيس دولتهاى مستقلّ كه نتيجهاش تأسيس دولتهاى پروس شرقى و غربى يا آلمان بزرگ ، دولت ايتاليا ، و اتّفاق اين دولتها براى پس گرفتن مقاطعههائى كه دولت عثمانى از ناحيهء آسياى صغير به شبه جزيرهء ممالك يونان ، صربستان ، آلبانى ، بلغارستان ، رومانى هجوم برده و بر آنها تسلّط يافته بود - كه اين خود در تاريخ بنام مسألهء شرق ثبت شده است و سرانجام آن به جنگ بينالملل اوّل منتهى شد - از
هامش
- گذشته ، معلوم نيست بيرون بردن اين كثافات چه عاقبتى داشته باشد ! »
( 1 ) أحمد أمين مصرى در كتاب « يوم الإسلام » ص 130 و 131 مىگويد : « خواب گران امّتهاى اسلامى در آن وقت بقدرى سنگين بود كه هيچچيز نتوانست بيدارشان كند مگر غرّش توپها در تركيّه هنگامى كه جيش اروپائى به سراغشان رفت ؛ و در مصر هنگامى كه ناپلئون به جنگ با آنان برخاست ؛ اين كارزار بيدارشان كرد و متوجّهشان ساخت .
در حملهء ناپلئون به مصر بسيارى از دانشمندان فرانسه كه هر كدام در رشتهاى از دورههاى تخصّصى از عاديات و دينيّات و اقتصاد و جغرافيا ماهر بودند همراه وى بودند و به چهار گروه منقسم مىگشتند : قسمت رياضى ، طبيعى ، آداب ، اقتصاد . دانشمندان رياضى ، قاهره را اندازهگيرى نموده ، نقشههائى براى حفر كانال سوئز كشيدند ، و مالياتهائى را كه كارمندان از اهل بلاد جمعآورى مىنمودند ، احصاء و شمارش كردند . دانشمندان طبيعى وضع طبّى و امراض موجوده در مصر و هوا و خاك و غذا و طعام و إحصاء مواليد و وفيات را به عهده داشتند ؛ و در مقام تفحّص از أخبار به آنكه كدام مرض در كدام شهر و ناحيه موجود است بر آمدند . و علماء شيمى در تصفيهء آب رود نيل و تقطير آن و جدا كردن املاح مستخرجه از گياهان و نباتات برآمدند . و قسمت آداب به تأسيس كتابخانه براى مردان علمى شهر و هركس كه در ساعات معيّنهاى مىخواهد مطالعه كند پرداختند . و از جمله مسائل اقتصادى كه بدان اهتمام نمودند ، مسألهء گذرنامه و لزوم تحصيل جواز سفر بود ، و ايضا اينكه ورثهء ميّت در ميراث ، از سائر اقرباء احقّ به توارث مىباشند . »