كشتيهاى جنگى اين دولتها در اقيانوسها ابتكار عملهائى حيرتانگيز از خود نشان مىدادند ؛ خاصّه كشتى عروس دنياى آلمانى ، خطّ كمكرسانى بين دولتهاى فرانسه و انگليس و متّحدانشان را در اقيانوس اطلس ، هند و آرام قطع كرده بود . جبههء متّحدين عثمانى و آلمان در آستانهء فتح و ظفر بودند كه در اين ميان ، سلاح جديد هواپيما كشف و به كمك متّفقين شتافت .
در اين احوال ، سپاه هندى مستعمرهء انگليس به خاك عثمانى يورش آورد . دولت عثمانى از علماء دولت ايران و جمعيّت روحانى مقيم عراق براى قيام ضدّ انگليس ، و همچنين از روحانيّون ساكن سوريّه و حجاز و مصر
هامش
- آنها را از حفظ داشتند . چون مؤتمر و كنگرهء فرسايل تشكيل شد ، تمام اين وعدهها و نويدها به باد هوا رفت و تبخير شده در فضا منتشر شد ، و اروپائيان به همان مرام و مسلك اوّل بازگشتند . در عالم اسلامى در هر نقطهاى انفجارى پديد آمد ؛ در مصر و طرابلس و در مغرب و هند آتش ثوره و نهضت اشتعال يافت ، و متّفقا مىخواستند تا اروپائيها به وعدههايشان وفا كنند ؛ و عالم اسلامى در عهد جديدى پا نهاد ، عهدى كه بر ميزان نااميدى آرزو و گول خوردن از وعدههاى اروپائيها ايجاد شده بود . اين عهد و موقعيّت و وضعيّت ، اروپائيان را بر آن داشت تا موقف خود را در برابر حركات خفيف مسلمين تغيير دهند ؛ بنابراين كلمهء استعمار را برداشتند و به جايش انتداب نهادند ، و به بعضى از اقطار ، استقلال كامل و يا ناقص بخشيدند . و بطور كلّى بلاد اسلام قدم جديدى برداشت كه قبل از آن براى اروپائيها معروف نبود .
چون جنگ جهانى دوّم آمد ، همان موضوع اسفناك تكرار شد ؛ بعضى از عقلاء مىديدند كه وعدههاى اروپائيها و آمريكائيها وعدههائى فريبنده است و چون دوران جنگ سپرى شود و زمان صلح آيد ، آن و عود نيز به باد هوا رفته تبخير خواهد شد . و ليكن بسيارى از ملّتهاى اسلامى در مرتبهء دوّم به عين گول خوردن ملّتهاى دفعهء پيشين گول خوردند . و آنان كه در دفعهء قبل گول خورده بودند ، در اين مرتبه به مقدار سوزندگى نيش آنها در دفعهء قبل ، متألّم نشدند ، امّا ناراحتى مدام آن براى مسلمانان مختفى ماند . »