جهات قابل ملاحظه در تضعيف مسلمين بود .
[ استعمار كشورهاى كوچك و ضعيف ؛ هدف جنگهاى جهانى ]
به هنگام صلح پس از جنگ بينالملل اوّل ، كشورهاى مفتوحهء عثمانى را بين دول غالب در جنگ تقسيم كردند . دول غالب را متّفق و دول مغلوب را متّحد مىگفتند . « 1 » در آسيا ، سوريّه به استعمار فرانسه در آمد . عراق عرب و شبه جزيرهء عربستان در نجد و حجاز و يمن و عدن ، حضرموت و عمان و امارات جنوب خليج و بحرين به استعمار انگليس در آمدند . در آفريقا ، استعمار مصر و سودان به انگلستان ، ايالت طرابلس غرب و ليبى به ايتاليا تعلّق يافت ، و ايالتهاى تونس و الجزائر و مراكش در تحت استعمار فرانسه قرار گرفت .
ناگفته نماند كه : مبدأ اوّليّهء جنگ بينالمللى اوّل اين بود كه : چون دولت اتريش تأسيس شد ، بر قطعههاى اطراف شهر وين مستولى شد . هنگرى ( مجارستان ) ، صربستان ، آلبانى در شمال اروپا ، و دولت امپراطورى روس تزارى ( مشتمل بر شمال شرقى اروپا و شمال آسيا ) تشكيل شد . دولت امپراطورى روسيّه با رقابت با دولتهاى آلمان ، انگليس ، فرانسه ، به توسعهء مملكت خود پرداخت ؛ در نتيجه با دولت ايران جنگيد و هجده ولايت شهرى در قفقاز و ايالتهاى تركستان را در تحت نفوذ خويش در آورد .
منافسه و رقابت بر گسترش نفوذ در ايران ميان دولت روس از يك طرف ، و ميان حكومت انگليس و عثمانى از طرف ديگر شدّت مىيافت .
در اين حال به تحريك دولتى اجنبى ، وليعهد اتريش را در خاك صربستان
هامش
( 1 ) در « لغتنامهء دهخدا » گويد : « متّفقين در جنگ جهانى اوّل و دوّم به كشورهاى انگلستان و فرانسه و آمريكا و ديگر كشورهائى گفته مىشد كه با آلمان و ياران او مىجنگيدند ؛ مقابل متّحدين ( در جنگ اوّل ) و مقابل محور ( در جنگ دوّم ) . »