هيئة مترشّحة لفعل من الأفعال . « و خداوند خلق را فطر نموده است ؛ و آن عبارت است از : ايجاد كردن به صورت بديع و تازه ، چيزى را بر كيفيّت و حالتى خاصّ كه فعلى از افعال از آن مترشّح گردد . » بنابراين قوله تعالى
« فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها »
اشارهاى است بر آنكه : خداوند تعالى در انسان معرفت خود را مرتكز نموده ، و بدون سابقه به طرز ابداعى ايجاد كرده است . و فطرة الله عبارت است از قوّهاى كه از خود براى معرفت ايمان در مردم نهفته و با جبلّتشان آميخته است . و از اينجاست كه چون سؤال شود : كه ايشان را خلق كرده است ؟ مىگويند : خدا !
وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ
. « 1 » و خدا در قرآن مىفرمايد :
الَّذِي فَطَرَهُنَّ
،
وَ الَّذِي فَطَرَنا
؛ أى أبدعنا و أوجدنا .
« آنكه آنها را آفريد به آفرينش ابداعى ، و آنكه ما را به بديعت خلقت بيافريد ؛ يعنى ابداع كرد و ايجاد نمود . » و صحيحست كه معناى انفطار در گفتار خداوند :
السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ
اشارهاى باشد به قبول آسمان آنچه را كه در آن ابداع فرموده است ؛ و از آن چيز به ما افاضه نموده است . » « 2 » ابن أثير در « نهايه » در مادّهء فطر گويد :
« در حديث نبوى وارد است : كلّ مولود يولد على الفطرة ؛ « 3 » الفطر :
هامش
( 1 ) - قسمتى از آيه 87 ، از سورهء 43 : الزّخرف
( 2 ) - « المفردات » للرّاغب ، طبع حلبى مصر ، و با تعليقهء محمّد سيّد گيلانى ، ص 382
( 3 ) - در « إحياء العلوم » ج 3 ، ص 13 از رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم روايت كرده است كه فرمود : كلّ مولود يولد على الفطرة ؛ و إنّما أبواه يهوّدانه و ينصّرانه و يمجّسانه . و در تفسير « روح البيان » از طبع جديد ، جزء 21 ، سورهء روم ، ج 7 ، ص 31 بدين عبارت