مصداق ارادهء خداوند كه صفت فعل است ( نه صفت ذات ) تجمّع علل و اسبابى است كه در خصوص خلقت انسان با جميع آنچه از مقتضيات تكوين عامّ - بر اقتضاء فعل و يا ترك - اطراف او را فرا گرفته است به كار رفته است .
خداوند مىگويد :
إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ .
« 1 » « تحقيقا دين در نزد خداوند منحصر در دين اسلام است . » و دين الله ناميده مىشود به جهت آنكه آن دينى است كه خداوند از بندگانش خواسته است ، از بجا آوردن افعالى و ترك نمودن اعمالى را بنا بر آنچه از معناى اراده سابقا ذكر كردهايم .
و سبيل الله ناميده مىشود به جهت آنكه آن ، يگانه راهى است كه خداوند خواسته است انسان در راه وصول به كمال خود و سعادت خود آن را بپيمايد . خداوند مىگويد :
الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَ يَبْغُونَها عِوَجاً .
« 2 » « آن كسانى كه از راه خدا مردم را بازمىدارند ، و آن را كج و معوج مىطلبند . » و امّا بحث در اينكه دين حقّ منحصرا واجب است كه از طريق وحى و نبوّت گرفته شود و در آن عقل كفايت نمىكند ، در مباحث نبوّت و غيرها از بحثهائى كه در اين كتاب آوردهايم ، بيان و شرح آن معلوم شد . » « 3 » از آنچه ما اينك از تفسير « الميزان » آورديم به خوبى و بطور مشروح و مبيّن بدست مىآيد كه مراد حضرت علّامه قدّس الله سرّه از فطرت انسان ، همان
هامش
( 1 ) - صدر آيه 19 ، از سورهء 3 : آل عمران
( 2 ) - صدر آيه 45 ، از سورهء 7 : الأعراف
( 3 ) - « الميزان فى تفسير القرءان » ج 16 ، ص 198 تا ص 203