[ مطلب دوّم : حوزههاى علميّه بر چه اساس تشكيل شده است ؟ ]
و امّا مطلب دوّم ؛ و آن اينكه حوزههاى علميّهء دينيّه بر چه اساس تشكيل شده است ؟
منظور و مقصود از حوزهء علميّه ، درس علمى و عملى قرآن كريم است .
فهميدن قرآن و عمل كردن به آنست .
و براى تحقّق اين مراد بايد علم معارف در سطح عالى ، و عقائد ، و اخلاق را به خوبى فراگرفت . و براى حصول اين مطلب بايد از علم تفسير قرآن و حديث و درايه و رجال مدد جست . راه وصول به علم صحيح و عمل صحيح ، علم فقه ( و لازمهء آن علم اصول ) و كلام و حكمت و عرفان است . و اين معانى متحقّق نمىشود مگر زمانى كه به لسان قرآن و زبان پيغمبر اكرم و اوصياى گرامش عليهم الصّلاة و السّلام آشنائى و اطّلاع كامل داشته باشيم ، و بر سيره و سنّت و روش علمى و عملى آنها واقف گرديم . فلهذا بايد اطّلاع بر علوم عربيّت و ادبيّت ، از صرف و نحو و لغت و اشتقاق و معانى و بيان و بديع و محاورات نثرى و نظمى داشته باشيم ، و از سيره و تاريخ آنها با خبر باشيم .
رشتههاى فوق كه همگى آنها بسيار مهمّ است ، آدمى بايد در هريك از آنها صاحب نظر و متخصّص شود تا بتواند اجتهاد كند و اجتهادش صحيح باشد ، و گرنه نتيجه تابع أخسّ مقدّمتين است ؛ گرچه خودش ادّعاى اجتهاد نمايد ، ولى در عمل مقلّد خواهد بود .
علماى بزرگ ما از صدر اسلام تاكنون كه هريك وزنهاى در عالم عقل و علم و درايتند ، از اين حوزهها برخاستهاند . و تا شعاع و أمد وسيعى را به انوار خود ، چه در دوران حيات و چه بعد از مماتشان روشن نمودهاند .
عالم شدن و متخصّص شدن در دانشهاى بالا بسيار زحمت دارد ؛ عمرى را بايد طلبهء خوش فهم و خوش استعداد و باهوش كه هم قواى فكريّه و هم حافظهاش خوب باشد ، آن هم با عشق و علاقهء سرشار ، آن هم با صبر و حوصله