هامش
- و همانطوركه گوستاو لوبون پس از گذشت شش قرن از مرگ بيكن مىگويد : أدرك العرب بعد لأى أنّ التّجربة و المشاهدة خير من أفضل الكتب . و لذلك سبقوا اوروبة إلى هذه الحقيقة ، فالمسلمون أسبق إلى نظام التّجربة فى العلوم .
« عرب پس از مدّت و شدّت ، ادراك نمودند كه : تجربه و مشاهده از بهترين كتابها بهتر است . و روى اين اساس در اين حقيقت بر اروپائيان سبقت دارند ، بنابراين مسلمين در نظام تجربه در علوم پيشترند . »
( * ) - فى كتابه : إعادة تكوين الفكر الدّينىّ فى الإسلام .
( * * ) - فى كتابه : صنع الإنسانيّةgniknihT suoigileR fo noitcurtsnoeceR ehT ytinamuH fo gnikaM. ( * * * ) - راجر بيكن در سنهء 1294 مرد ، و دانشگاههاى عربى و عرب دو قرن پس از آن در اندلس باقى ماند در كنار مراكزى كه براى ترجمهء علوم اعراب در فرانسه و اندلس و ايتاليا و آلمان تأسيس يافته بود .
راجر بيكن لغت عربى و عبرانى را خوب مىدانست . و به تجارب علمى در طبيعى و كيميا ممارست داشت . معاصرين وى در برابر او مقاومت كردند ، امّا پاپ بازويش را محكم و وى را تقويت مىنمود . و به كيفر نوشتجاتش در پاريس او را به زندان انداختند . آن نوشتجات طليعههائى براى كشفهاى علمى جديد ( مانند عدسيها ، و ماشينهائى كه داراى محرّك بدوى بود ، و طيّارهها ) شد .
وى معتقد بود كه : « فلسفه از زبان عربى استمداد دارد . و بنابراين زبان لاتين قدرت و توان فهم كتب مقدّسه و فلسفه را ندارد مگر زمانى كه لغتى كه از آن نقل شده است شناخته شود » . و چندين قرن پيش از وى - و تحقيقا در سال 920 ميلادى - پادشاه صقالبه ( اسلاوها ) از خليفه طلب كرد كه به سوى او بفرستد معلّمين و فقهائى را ، و اين كار انجام گرفت . و جغرافىدانان عرب از قرن نهم ميلادى در ارمنيّه بودند .
و همچنين پاپ سيلوستر ( از سال 999 تا 1003 ) علوم خود را در مسجد قرطبه فرا گرفت ، و پيش از آنكه رئيس دير را فنا شود ، اسمش راهب ژيلبر بود . و اوست كه علوم