بنى آدمند و منتهى به آدم و حوّا مىگردند ، دفعة به امر پروردگار ايجاد شده ، و يا اگر در خلقتشان از خاك ، زمان متدرّجى هم وجود داشته است مسلّما از نسل حيوان ديگرى بنحو توالد و تناسل نبوده باشند .
و براى ابطال اين امكان تحقّق ( نه خود تحقّق ) هيچگونه دليلى چه در فلسفهء كلّيّه و چه در علوم زيستشناسى نداريم . اگر زيست شناسان مطلبى بر خلاف اين گفته دارند ارائه دهند !
[ كلام ابن سينا در لزوم ممكن دانستن مطالبى كه بر امتناعش برهان اقامه نشده است ]
شيخ الرّئيس أبو على سينا مىگويد : « كلّ ما قرع سمعك من الغرائب فذره فى بقعة الإمكان ، ما لم يذدك عنه قائم البرهان . » « 1 » « هر مطلبى از غرائب و عجائب كه سندان گوش تو را كوبيد ، تا وقتى كه برهانى عليه آن استوار نشده است و تو را از آن مطلب دور نساخته است ، آن را در بقعهء امكان باقى گذار ! » و در آخر « إشارات » گويد : « إيّاك أن يكون تكيّسك و تبرّءوك عن العامّة هو أن تنبرى منكرا لكلّ شىء . فذلك طيش و عجز . و ليس الخرق فى تكذيبك ما لم يستبن لك بعد جليّته ، دون الخرق فى تصديقك ما لم تقم بين يديك بيّنة ! بل عليك الاعتصام بحبل التّوقّف .
هامش
( 1 ) - اين عبارت معروف شيخ است كه در بسيارى از كتب ، از او نقل شده است . و مراد از امكان در اينجا امكان عقلى است ، نه امكان ذاتى . حكيم سبزوارى در « شرح منظومه » ص 46 از طبع ناصرى ، در ضمن شرح غرر « المعدوم لا يعاد بعينه » گويد : « و معناى امكان در اينجا خلاف اعتقاد جازم است ، يعنى احتمال . مثل اينكه مىگويند : ذر فى بقعة الإمكان ما ( موصولة ) لم يذده ( أى لم يدفعه ) قائم البرهان . اشاره به جواب دليل اقناعى ديگر است ؛ و آن اينست كه : اصل در هرجا كه دليلى بر امتناعش و يا بر وجوبش نيست ، امكان است .
الأصل فيما لا دليل على امتناعه و وجوبه هو الإمكان ، كما قال الحكماء : كلّ ما قرع سمعك من الغرائب فذره فى بقعة الإمكان ، ما لم يذدك عنه قائم البرهان . »