اصفهانى فرزند آية الله الأعظم : شيخ محمّد تقىّ اصفهانى صاحب حاشيهء بر « معالم » كه بنام « هداية المسترشدين » است و او برادر صاحب « فصول » : شيخ محمّد حسين است ؛ ردّ جامعى در دو مجلّد به زبان عربى نگاشته و در سنهء 1331 هجرى قمرى طبع و نشر داد . اين كتاب به نام « نقد فلسفهء داروين » است كه در همين سال در مطبعهء الولاية در بغداد به طبع رسيد . « 1 » أبو المجد شيخ محمّد رضا چون اقامتش در نجف اشرف و كربلاى معلّى بوده است ، لهذا كتاب را به زبان عربى نشر كرد ، و سپس اين كتاب به فارسى هم ترجمه شد .
فكلىها « 2 » و فرنگىمآبان به مجرّد نشر فرضيّهء داروين ، بدون تحقيق و
هامش
- شرح حالش را برادرش آقا نور الله آورده ، و در صفحات دنبالهء تفسير بطبع رسيده است .
( 1 ) - علّامه شيخ آقا بزرگ طهرانى ، در « الذّريعة » ج 24 ، ص 277 گويد : « نقد فلسفهء داروين » ردّ بر فلسفهء طبيعيّون و مادّيّون است كه آقا رضا اصفهانى كه حياتش بين سالهاى 1287 تا 1361 هجرى قمرى بوده است در اوائل انتشار نظريّهء داروين در نشو و ارتقاء كه در ايران به شكل غير صحيحى كه معارض با دين بود جلوه كرد ، منتشر ساخته است . در اين كتاب ، ناقد ، اثبات واجب الوجود را بدون نياز به دور و تسلسل نموده است .
در اين حال ، جميل صدقى زهاوى ، شاعر اديب فيلسوف كردى ، با وى معارضه كرده و ردّى بر آن نوشت . و مؤلّف كتاب يعنى شيخ محمّد رضا پاسخ آن را در كتابى به نام « القول الجميل إلى صديقى الجميل » داده و منتشر كرد . و نيز كتابى از وى به نام « نجعة المرتاد » انتشار يافته است . »
( 2 ) - فكل به كراوات مىگويند . و فكلى يعنى شخصى كه كراوات مىبندد . كراوات به شكل زنّار است ، يعنى صليب كه در زبان پارسى به آن چليپا گويند . استعمال صليب چون از علامتهاى مختصّهء نصارى است ، در شريعت اسلام حرام است ؛ خواه به دست ببندند ، و يا به گردن بيفكنند ، و يا به سينه آويزان كنند ، و يا به كمر ببندند ، و يا به سائر اقسام استعمال ، در خانه و در اطاق خود استعمال نمايند . در صدر مشروطيّت و قدرى قبل از آن ، فكل از