كذب به او دادهاند و او را ثقه نشمردهاند ، و يا مجهول الحال است ؛ و أمثال اينها از جهات ضعف كه ممكن است در روايت باشد .
حال اگر خبرى را چنين شخص راوى روايت كرد ، ولى أصحاب آن خبر را تلقّى به قبول كردند و در كتب خود نوشتند ، و استدلال و استشهاد به آن كردند و بر طبق آن فتوَى دادند ، معلوم مىشود كه جنبهء قوّتى در آن بوده است و قرائن و شواهدى بر صحّت آن خبر در دست آنها بوده كه بدست ما نرسيده است ، و آنها به آن قرائن و شواهد اتّكاء كرده و عمل به آن نمودهاند . لذا مىگوئيم كه : خبر ضعيفِ مُنجَبر به شهرت قابل عمل است ؛ و خبر صحيحى كه مُعْرَضٌ عَنْه أصحاب باشد ، ساقط است و قابل عمل نيست .
و علّت اين مسأله آن است كه : اينطور نيست كه تمام رواياتى را كه شخص فاسق نقل مىكند ، كذب و دروغ باشد ؛ بلكه بعضى از أخبارش صدق و بعضى كذب خواهد بود . و لذا در اين روايتى كه از إمام نقل مىكند ، چه بسا صادق باشد ؛ يعنى در خود اين روايت ، إعمال كذب نكرده است . پس ما بطور مطلق نميتوانيم خبر فاسق را ردّ كنيم و ناديده بگيريم ؛ بلكه بايد روى آن تَبيُّن كنيم ، تَثبُّت و تحقيق كنيم ، كه آيا اين خبر صحيح است ، يعنى مطابق با واقع بوده و قرائن خارجيّهء دالّ بر صدق آن هست يا نه ؟ اگر صحيح بود عمل كنيم و إلّا عمل نكنيم .
و آيه « نَبَأ » هم بر همين مطلب دلالت مىكند :
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلى ما فَعَلْتُمْ نادِمِينَ
« 1 »
.
اين آيه نمىگويد كه : شما به هيچ خبر فاسقى نبايد عمل كنيد ! و بر شما واجب است كه تمام أخبار فاسق را ناديده بگيريد و إعراض كنيد ! بلكه ميگويد : اگر فاسقى خبرى آورد ، شما برويد دنبال كنيد ، تَثبُّت و تحقيق و تَبيُّن
هامش
( 1 ) آيه 6 ، از سورهء 49 : الحُجُرات