است نه قهرمان » و نيز محتمل است كه هر دو معنى اراده شده باشد ، به اين نحو كه كلمه « بيرون از شأن زن را » در يك معناى كلّى كه هر دو جنبه را شامل مىشود استعمال كنيم . و تعليل امام هم با آن منافاتى ندارد ، بلكه متناسب هم مىباشد .
و معلوم است كه حكومت و قضاوت از امور مشكل است ، بلكه از مشكلترين امور مىباشد ، و نياز به قدرت و سعه جسمى ، و علمى ، و وسعت ادراك ، و بصيرت عميق ، و هوش سرشار ، و صبر جميل ، و اراده كافى و قوى و تأثيرگذار بدون تأثّر و انفعال دارد . و گرنه خلاف مقصود حاصل مىشود ، و به نقيض مطلوب ، يعنى از هم گسيختگى و سستى و تباهى منجرّ ميگردد . و گويا اين سخن امام در اين وصيّت : « بپرهيزيد از مشورت با زنان ، كه رأى آنها تباهى آورده و عزمشان سست است » به اين اصل دلالت مىكند .
مضافاً به اينكه حكومت و قضاوت غالباً بى مشورت ممكن نيست ، و وقتى زن نمىتواند طرف مشورت واقع شود ، چگونه در مسند حكومت و قضاوت قرار گيرد ؟
شيخ محمّد عبده در شرح قول امام عليه السّلام : « زن ريحان » گويد :
اين وصيّت كجا ، و حال كسانى كه زنان را به صحنه اجتماع و شركت در مصالح امّت ميكشانند ، و بالاتر اينكه اين كارها را براى او بزرگوارى ميدانند ، كجا ؟ « 1 »
نگارنده گويد : تأمّل دقيق در سخنان آن حضرت « مگذار كه از حدّ خود پا فراتر نهند ، و او را واسطه براى شفاعت ديگران قرار مده » نيز به گفته ما دلالت مىكند .
خلاصه در زن ، حالت رقّت و لطف و احساس و اثر پذيرى وجود دارد ، چنان كه خلقت طبيعى او براى اثر بردارى و انفعال ( قبول نطفه و اثر برداشتن از آن )
هامش
( 1 ) پاورقى عبده ص 56 از باب كتب نهج البلاغه .