اشتغال يافتهاند .
و اگر جهنّميان مخلّد نباشند ، چه باشند ؟ يا بايد قوّت و قدرت يافته و از دوزخ خارج شوند ، و آن خلاف تجرّد و فرض بقاء در تعيّنات آثار خودشان است ؛ و يا بايد بميرند و فانى شوند و آن هم خلاف فرض است ، زيرا پس از مرگ و فناء فى الله و جذبات قهّاريّه و كبريائيّهء حضرت حقّ ، اينك بازگشته و حيات و تعيّن گرفته و به آثار و صفات و اخلاق و ملكات خود به صورتهاى ملكوتيّه و آتشين جهنّم مبتلا گرديدهاند .
آرى ، دسته اى هستند كه از جهنّم خارج مىشوند . آنان دسته اى هستند كه كفر و شرك در اعماق قلبشان رسوخ ننموده و فقط ظاهر آنها را آلوده ساخته است . در اين صورت پس از سوخته شدن ظاهر ، چون باطن طاهر است و بهشتى است ، به شفاعت و غيره به بهشت مىروند . و البتّه بايد دانست آن خروج هم يك نوع تجلّى ملكوتى و نوعى از اعمال و صفات و ربط و نيّات آنهاست .
آيات وارده در خلود دوزخيان
صراحت آيات خلود ، در معناى جاودانگى
و بر همين منوالى كه ذكر شد ، علاوه بر آياتى كه در قرآن كريم با لفظ خُلود و أبديّت ، دوام دوزخيان مشرك و يا كافر كذّاب و منكر جاحد و يا طاغى و ياغى و متعدّى و ستمگر گردنكش را مىرساند ؛ آياتى ديگر وارد است كه با الفاظ و عناوين ديگر خلود را مىرساند ، و ما از باب نمونه چند آيه ذكر مىكنيم :
وَ مَأْواهُمُ النَّارُ وَ بِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ
. « 1 »
هامش
( 1 ) ذيل آيه 151 ، از سورهء 3 : ءال عمران