و گرنه در مقام تصوّر اجمالى بعيد نيست كه آنچه در اذهان عوامّ از اصحاب ما و خواصّ از آنان مغروس است ، مرتبه اى بالاتر از اين مرتبه باشد . چون آنها پيوسته امور تكوينيّه را جميعاً از كارهاى بندگان و غير اين كارها ، چه در حدوث و چه در بقاء ، به مشيّت و قدرت خداوند متعال مىدانند ؛ بدون آنكه سلسلهء علل آن را از تأثير ، عزل و ساقط كنند تا در نتيجهء آن نسبت به كارهاى بندگان جبر لازم آيد ، و بدون آنكه ملتزم شوند به آنكه مشيّت و ارادهء خدا از جملهء اجزاء سلسلهء علل آنهاست ، تا اينكه شرك لازم آيد و در قدرت و سلطان خداوند فتور و سستى پيدا شود .
و اين معنى گرچه تصوّرش بسيار مشكل ، و اذعان و اعتقاد به آن در هنگام التفات تفصيلى سخت است ، چون در نزد صاحبان عقول قاصِره و مغزهاى كوته انديش تناقضِ ظاهر است ، ليكن اجمالًا در اذهان مغروس است . و مآل و بازگشت اين مطلب على الظّاهر به التزام به أمرٌ بين الامرين نسبت به معلولهاى جميع علّتهاست ، خواه كارهاى بندگان باشد كه انجام مىدهند ، و خواه غير آن .
و على كلّ تقدير ، أبداً سزاوار نيست كه كسى شكّ كند در اينكه هيچيك از أمثال اين عقائد كه چه بسا فحول از علما ، از إبطال آن عاجز ماندهاند - بخصوص آنكه بعضى از ظواهر كتاب و سنّت نيز با اين عقائد مساعد باشد - انكار ضرورى شمرده نمىشود ؛ و الله العالم . » - تمام شد كلام فقيه آية الله همدانى قدَّس اللهُ سِرَّه .
مسألهء أمرٌ بَين الامرين از أسرار علوم است
ما در كلام اين مرد بزرگوار پس از آنكه قسمت اوّل آن را كه