از اين آيه مباركه ميتوان استفاده كرد كه از زمرهء گواهانى كه بر اعمال انسان گواه هستند همين روزهاست ؛ ايّام است ؛ اينها گواهان بر اعمال انسان هستند ؛ ساعات ، دقائق ، روزها ، شبها ، ماه ها ، سالها ، ايّام شريفه ، روزهاى جمعه ، ليالى شريفه ، و روزهاى مباركه اعياد ، زمانها ، مكانها ، زمينها ، كوهها ، بقاع ، مساجد ، اماكن متبرّكه ، و مشاهد مشرّفه ، شهادت دهندگانى بر انسان هستند .
إجمالًا براى اينكه قدرى اين مطلب به اذهان نزديك شود و بسيار بعيد به نظر نرسد مقدّمهء كوتاهى از ادلّهء عقليّه بيان مىكنيم ؛ و بعداً از ادلّه نقليّه كه در اين باره آمده است استشهاد مىنمائيم .
جمادات در قيامت شعور دارند و شهادت مىدهند
همچنان كه ذكر كردهايم ، در حكمت متعاليه به برهان رسيده است كه هر موجودى از موجودات گرچه يك ذرّهء نامرئى باشد به قدر خود داراى حيات و قدرت و علم هستند ؛ و بنابراين تمام عالم وجود داراى اين سه خاصّيّت است ؛ و ما در هر چيزى كه بتوان نام وجود و موجود بر آن نهاد ، چيزى را نمىتوانيم بيابيم كه از اين مزايا عارى باشد .
اين حركاتى كه در بدن انسان هست ؛ فعل و انفعالاتى كه در بدن هست ، در ابدان حيوانات هست ؛ در درختان هست ؛ در نباتات و جمادات هست ؛ در كرات هست ؛ حركت جوهريّه باشد و يا حركت أتُمى و يا سائر حركات ، تمام بر اساس قدرت و حيات و ادراك آن موجود بر حسب ظرفيّت و سعهء ماهيّت اوست ؛ و در اين فلسفهء كلّيّه ، أبداً در عالم وجود مورد استثنائى را نمىتوان يافت .
و از طرف ديگر مىدانيم آنچه از اشيائى كه در خارج موجود