« و بدرستى كه تحقيقاً ما خودمان زمين را با آن كسانى كه بر روى آن هستند به ارث خواهيم برد ، و بسوى ما بازگشت مىكنند . »
و نيز مىفرمايد :
كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ
« 1 »
.
« و همچنان كه ما اوّل آفرينش را ايجاد و ابتدا كرديم ، دوباره آن را بازگشت ميدهيم . » « 2 »
« رسالهء حشر » صدر المتألّهين با آنكه بسيار موجز و مختصر است ، حاوى خزائن علم و معرفت و از نفائس ذخائر كتب است . و علاوه بر آنكه در حاشيهء كتاب « مبدأ و معاد » طبع شده است ، با هفت رسالهء ديگر از صدر المتألّهين مستقلّا در مجموعهاى طبع و به نام « رسائل ملّا صدرا » معروف شده است .
طبقات پنجگانهء موجودات ممكنه در كلام صدر المتألّهين
در اين رساله به اثبات رسيده است كه همهء موجودات أعمّ از ملائكه و انسان و جنّ و اعمّ از نباتات و جمادات ، معاد و حشر دارند . ايشان در ابتداء اجمالًا موجودات ممكنه را به پنج دسته تقسيم نموده و چنين ميگويند :
« طبقهء اوّل : مفارقات عقليّه هستند . و عالم آنها عالم قضاء الهى است ؛ و آن صورت علم خداست به انواع موجوده ، و مفاتيح الغيب است كه آنها را جز خدا كسى نداند و خزينههاى رحمتى است كه جز به مقدار معيّن و معلوم از آنجا چيزى را پائين نمىآورد .
طبقهء دوّم : أرواح مُدبّرهء عقليّهاى هستند كه به نحوى از أنحاء به
هامش
( 1 ) قسمتى از آيه 104 ، از سورهء 21 : الانبياء
( 2 ) « أسفار » طبع حروفى ، ج 9 ، از ص 197 تا ص 199