أكْمَلَ لَهُ جَمِيعَ دِينِهِ فِى حَلالِهِ وَ حَرَامِهِ ، فَجَاءَكُمْ بِمَا تَحْتَاجُونَ إلَيْهِ فِى حَيَاتِهِ ، وَ تَسْتَغِيثُونَ بِهِ وَ بِأَهْلِ بَيْتِهِ بَعْدَ مَوْتِهِ ، وَ إنَّهَا مَخْبِيَّةٌ عِنْدَ أهْلِ بَيْتِهِ حَتَّى أنَّ فِيهِ لَأرْشَ الْخَدْشِ .
ثُمَّ قَالَ : إنَّ أبَا حَنِيفَةَ مِمَّنْ يَقُولُ : قَالَ عَلِىٌّ وَ قُلْتُ أنَا . « 1 »
« تنها علّت هلاك أقوامى كه پيش از شما بودهاند عمل به قياس بوده است ، و خداوند تبارك و تعالى روح پيغمبرش را به سوى خود قبض ننمود تا آنكه تمام دينش را در حلالش و حرامش براى او تكميل نمود . بنابراين آنچه به آن نيازمند بوديد وى در زمان حيات خود براى شما آورد ؛ و شما به او و أهل بيت او بعد از مرگش روى مىآوريد ! و نوشتههاى آن آئين نزد أهل بيت او پنهان گرديده است ؛ حتّى در آن نوشته و صحيفه مقدار ديهء خراش وارد بر پوست بدن مشخّص گرديده است .
سپس فرمود : أبو حنيفه از كسانى است كه ميگويد : على چنان گفت ، و من چنين ميگويم . »
بارى اين روايات ، نمونهاى از روايات كثيرهاى بود كه در جوامع شيعه وارد شده است و دلالت بر وجود جامعه در زمان أمير المؤمنين عليه السّلام دارد . و به طور كلّى در اصل تحقّق كتاب جامعه و تدوين آن در زمان حيات رسول أكرم صلى الله عليه و آله و سلّم به إملاء و انشاء آن حضرت و به خطّ و كتابت مولى الموالى حضرت أمير المؤمنين عليه السّلام نزد شيعه و أهل سنّت جاى ترديد نيست . و بدين جهت آن حضرت را مىتوان اوّلين مدوِّن در اسلام در عصر رسول الله و زير نظر مقام نبوّت به شمار آورد . « 2 »
هامش
( 1 ) همين مصدر از طبع كمپانى : ص 283 و از طبع حروفى : ص 34 . و « بصائر الدّرجات » ص 40 .
( 2 ) سيّد محسن أمين عاملى در « أعيان الشّيعة » جزء أوّل از جلد أوّل از طبع دوّم ص 330 و ص 331 گويد : از جمله مؤلَّفات أمير المؤمنين عليه السّلام جامعه مىباشد و آن كتابى است كه طولش هفتاد ذراع و با إملاء رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم و خطّ على عليه السّلام و بر روى پوستى به نام رَقّ ( پوست نازكى كه بر روى آن مىنوشتند ) بوده است و أغلب نوشتجات در آن عصر به واسطهء كم بودن كاغذ بر روى پوست رَقّ بوده است . اين پوستها را به هم متّصل نمودند تا طول آن هفتاد ذراع شد به ذراع دست كه عبارت است از درازاى آرنج تا سرانگشتان . و در بعضى أخبار وارد است كه آن مانند ران شتر بزرگ بوده است و در بعضى مانند ران مرد . و آن را از مؤلَّفات علىّ عليه السّلام به شمار آوردن به