مِنَ
بيانيّه است و الْانْصَار با كسره عطف است بر مهاجرين ؛ و بر سرش واو عاطفه است . و
مِنَ
بيان
السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ
را مىكند ، كه هم از مهاجرين و هم از أنصار هستند .
وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ
عطف است بر
السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ .
و جمله
رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ
خبر است براى
السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ
از مهاجرين و أنصار . و همچنين خبر است براى معطوف آن كه
الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ
بوده است ؛ زيرا معطوف و معطوفٌ عليه داراى حكم واحد مىباشند . و بنابراين
السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ
چه از مهاجرين و چه از أنصار و كسانى كه با إحسان از آنها تبعيّت نمودهاند ؛ همه داراى يك حكم و مشمول عنايت خاصّهء حضرت الهى هستند .
ولى عمر در قرائت اين آيه ، بين الأنصار و الذين اتبعوهم واوْ را ساقط مىكرده است ؛ و ثانياً الْأنْصار را هم مرفوع مىخوانده است . و بنابراين
الْأَوَّلُونَ
را خبر و يا صفت براى مهاجرين مىگرفته و مِنْ در
مِنَ الْمُهاجِرِينَ
را براى ابتداى غايت ؛ و
الْأَنْصارِ
را مبتداء
وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ
را خبر و يا صفت آن مىدانسته است . در اين صورت فقطّ سابقون اختصاص پيدا مىنمودند به خصوص مهاجرين دستهء اوّل . و أنصار از اين حكم جدا بودند ؛ آنان كسانى بودند كه به واسطهء تبعيّت و پيروى از مهاجران رديف أوّل ، خدا از آنها راضى بوده و عنايتى داشته است . معلوم است كه در اينگونه تعبير السَّابِقُونَ تافتهء جدا بافته و داراى مقامى رفيعاند كه دست هيچكس به دامانشان نمىرسد . و أنصار دنباله رو و تابع ايشان هستند ؛ و هيچگاه مقام آنها و مقام الّذين اتّبعوهم بإحسان به درجه و مقام مهاجرين نمىرسد .
حاكم در « مستدرك » ج 3 ، ص 305 با سند متّصل خود روايت مىكند از أبوسَلَمه و محمّد بن إبراهيم تيمى كه آن دو نفر گفتند : عمر بن خطّاب عبور كرد از جلوى مردى كه اين طور مىخواند :
وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ
- تا آخر آيه . عمر در نزد آن مرد ايستاد و گفت : دست از قرائت بردار ! و چون او دست كشيد ؛ عمر به او گفت : چه كسى اين آيه را به تو تعليم كرده است ؟ ! گفت : ابَىّ بن كعب به من ياد داده است . عمر گفت : ما را به نزد او ببريد ! همه به نزد ابَىّ بن كعب رفتند ؛ و