مفصّل در اينجا براى اثبات اين مرام دارد ؛ و از جمله مىگويد : « شايد كلام شيخ عطّار در « منطق الطّير » اشاره بدين مهمّ باشد :
هم ز جمله پيش هم پيش از همه * جمله از خود ديده و خويش از همه
صرف الوجود ، نفى هر گونه غيريّت از غير خود مىكند
و سيّد محقّق داماد ( أعلى الله مقامه ) در « تقديسات » آورده است :
وَ هُوَ كُلُّ الْوُجودِ ، وَ كُلُّهُ الْوُجودُ ، وَ كُلُّ الْبَهاءِ وَ الْكَمالِ ، وَ كُلُّهُ الْبَهاءُ وَ الْكَمالُ . وَ ما سِواهُ عَلَى الإطْلاقِ لَمَعاتُ نورِهِ ، وَ رَشَحاتُ وُجودِهِ ، وَ ظِلالُ ذاتِهِ .
وَ إذْ كُلُّ هُويَّةٍ مِنْ نُورِ هُويَّتِهِ فَهُوَ الْهُوَ الْحَقُّ الْمُطْلَقُ ، وَ لا هُوَ عَلَى الإطْلاقِ إلّا هُوَ . « 1 »
« و اوست همگى وجود ، و همگى او وجود است . و اوست همگى بهاء ( منظر نيكوى با طراوت و جلال ) و كمال ، و همگى او بهاء و كمال است . و ما سواى وى بطور اطلاق لمعانهاى نور او ، و ترشّحهاى وجود او ، و سايههاى ذات او مىباشند .
و از آن سبب كه هر هويّتى از نور هويّت اوست ، پس اوست او ؛ حقّ مطلق . و هيچ هويّتى بطور اطلاق غير از هويّت او نيست . »
بارى ، بر همين اساس است كه محيى الدّين عربى مىگويد : سُبْحانَ الَّذى أظْهَرَ الأشْياءَ وَ هُوَ عَيْنُها .
هامش
( 1 ) « أسفار أربعه » ج 6 ، ص 111 ؛ و راجع به ذكر « لا هُوَ إلّا هُوَ » اين مطلب را در « منظومه » از محقّق داماد نقل مىكند كه شايستهء ملاحظه است ؛ در ص 167 ، از طبع ناصرى گويد :
و هذا إشارةٌ إلى مسألةِ الكَثرةِ فى الوَحدةِ ، وَ أنّ الوجودَ البسيطَ كلُّ الوجوداتِ بنحوٍ أعلَى . كما قالَ أرِسطاطاليسُ ، و أحياهُ و برْهَنَ عليه صدرُ الحكماءِ المتألّهين ( س ) . و قالَ السّيّدُ الدّامادُ ( س ) فى التَّقديساتِ : و هو كلُّ الوجودِ ، و كلُّهُ الوجودُ - تا آخر آنچه را كه در متن از وى حكايت نموديم .