علّامه مىفرمايند : « وجه اين گفتار ، در بيان سابق ما معلوم شد . تَمَّ و الحمدُ للَّه . » « 1 »
لقاء خداوند فقط با توحيد بدون شائبه شرك جلىّ و خفىّ امكانپذير است
و محصّل كلام آن است كه اين آيه و روايات وارده در تفسير اين آيه به ما مىفهمانند لقا و زيارت خدا فقط امكانپذير مىباشد براى ايمان آورندگان به خداوند در صورتى كه بههيچوجه من الوجوه با وى شريك و همتا و انبازى را به جاى ننهند ، نه بطور جلىّ و نه بطور خفىّ ، نه در مقام وجود و ذات ، نه در مقام اسم و صفت ، نه در مقام فعل و كردار ؛ بايد فقط و فقط خداوند را مؤثّر بدانند كه : لا مُؤَثِّرَ فى الْوُجودِ إلّا اللَّهُ « 2 » نه به منهاج شرك جلىّ ، و نه به منهاج شرك خفىّ .
شرك به معنى مدخليّت دادن كار غير است در كار خدا . مثلًا نزد طبيب رفتن و استعمال دارو نمودن و صحّت يافتن ، اگر از جنبه تأثير استقلالى آنها ملاحظه شود ، گرچه با معيّت خدا باشد شرك است . و اگر از جنبه محكوم بودن طبيب به امر و اراده خدا ، و محكوم بودن دارو به تأثير و فرمان خدا ، و حصول صحّت به امر و مشيّت خدا ملاحظه گردد ، توحيد است و شائبه شرك در آن موجود نمىباشد .
معرفت تفصيلى لازم است كه زدايندهء شرك است
مؤمن بايد در سبيل خدا ، تمام تأثيرهاى استقلالى را كه تا به حال مؤثّر مىدانسته است نفى كند و از صُقع و ناحيه درونى نفس خود بيرون بيفكند ، تا خداوند را آنطور كه شايد و بايد زيارت كند ؛ و گرنه ، اگرچه خدا را در پشت پرده خيالات و اوهام ديده است ولى آن خدا نمىباشد
هامش
( 1 ) « . الميزان فى تفسير القرآن » ج 13 ، ص 437 تا ص 439
( 2 ) اين عبارت مضمون روايتى نيست ، و ليكن كلام بعضى از حكماء مىباشد كه متّخذ از آيات و روايات و ادلّه متقنه برهانيّه عقليّه است .