سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَ يُوَلُّونَ الدُّبُرَ
« به زودى جمع و گروه ايشان شكست خواهد خورد و پشت خواهند كرد تا بگريزند . » ديديم كه چگونه خدا عذاب خود را به دست مؤمنان در موارد متعدد بر ايشان نازل كرد ، و به يارى رسولش و دين خودش على رغم ايشان پرداخت ، در صورتى كه در غزوهء بدر از حيث جمعيت و وسايل جنگ نسبت به مسلمانان فزونى داشتند ، به سه برابر و شايد بيشتر ! / 262 [ 46 ] با وجود اين هولناكتر از شكست و عذاب ايشان در دنيا ، عذابى است در آخرت آن را خواهند چشيد .
بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَ السَّاعَةُ أَدْهى وَ أَمَرُّ
« بلكه ساعت وعدهگاه ايشان است و ساعت ( قيامت ) هولناكتر و تلختر است . » رعب و ترس حاصل از عذاب آخرت بيشتر است ، و بر بدنها و جانهاى ايشان آثارى دردناكتر و تلختر بر جاى مىگذارد .
از اين آيه چنان الهام مىگيريم كه حتى اگر عذاب برافكندن از امت محمّد ( ص ) به بركت و دعاى او برداشته شده باشد ، بر ما روا نيست كه چنين انديشهاى را توجيه خويش براى ارتكاب گناه قرار دهيم ، چه ساعت آخرت در انتظار ما است ، و در دنيا به عذابهايى تهديدمان مىكند كه از استئصال و برافكنده شدن از صحنهء روزگار درد كمترى ندارد ، كه از آن جمله است عقب ماندگى و تفرقه و پراكندگى و استيلاى ستمگران و مبارزههاى داخلى و . . . و . . . و آيا چنان خيال مىكنيد كه شكست خوردن امت در برابر دشمنانش در دنيا امر كوچكى است ؟ ! هرگز چنين نيست ، بدان جهت كه با آن بسيار چيزها از دست مىرود .
[ 47 - 48 ] و قرآن باز مىگردد و تأكيد مىكند كه اين گمانها : فضيلت داشتن بر ديگران و براءت از عذاب و مغرور شدن به خود ، همه باطل است ، و از اندازهء گمراهى معتقدان به اين گونه چيزها حكايت مىكند .
إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَ سُعُرٍ
« و مجرمان در گمراهى و آتش ( يا