شايد از « مسّ » چنان مفهوم ما شود كه آتش همهء بدنهاى آنان را نمىسوزاند ، بلكه پوستها را مىسوزاند كه اعصاب حساس در انسان در آنها توزيع شده است ، و همين درد عذاب را افزايش مىدهد ، و آيهء كريمهء ديگرى دربارهء آن چنين مىگويد :
كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ
« كه هر گاه پوستهاى ايشان پخته شود ، آنها را با پوستهاى تازه جانشين مىكنيم تا عذاب را بچشند » . « 68 » [ 49 ] اين عذاب بىحكمت و بىدليل نيست ، و آن همچون مفردات ديگر وجود مقدّر شدهء از جانب خدا است ، و اگر پرده را از پيش چشم و ديگر حواسّ ما بردارند ، خواهيم ديد كه عمل بدى كه شخص مرتكب آن مىشود ، خود همان جزايى است كه با آن رو به رو مىشود .
إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ
« ما همه چيز را به اندازه آفريديم . » / 264 چون از امام على ( ع ) دربارهء اين باره پرسش كردند ، چنين پاسخ داد :
« خداى عزّ و جلّ مىگويد : ما هر چيز را براى اهل آتش به اندازهء اعمالشان آفريديم » ، « 69 » و امام صادق ( ع ) گفت : « اين ردّى بر قدريّه است كه منكر تقديرات خدا شدند ، و اين كه آيه دربارهء ايشان نازل شده است » ، « 70 » و بعضى با اين آيه بر آن استدلال كردهاند كه اعمال انسان نيز مقدّر شده است و چنان پنداشتند كه اين دليلى بر جبر است ، در صورتى كه صحيح آن است كه هر چيز از جانب خدا مقدر مىشود ، و يكى از تقديرهاى او اختيارى است كه آن را به آدمى بخشيده است .
آنچه به نظر مىرسد اين است كه اين آيه بيش از هر چيز حكمت خدا را در زندگى ثابت مىكند ، كه معرفت يافتن به آن ما را دعوت به آن مىكند كه به مسئوليت ايمان آوريم ، و جهان ديگر از بزرگترين تجلّيات آن است كه در آن مردمان به اندازهء سعى و كوشش خود در معرض محاسبه قرار مىگيرند ، و شايستهترين جزاى
هامش
( 68 ) - النّساء / 51 .
( 69 ) - نور الثقلين ، ج 5 ، ص 186 .
( 70 ) - همان كتاب ، ص 185 .