ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغى
« ديده نلغزيد و سركشى نكرد . » / 155 زيغ به معنى انحراف است ، و خداى تعالى گفت :
فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ
« 33 » يعنى چون از حق منحرف شدند ، و گفت :
رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا
« 34 » يعنى آن را از حق منحرف مكن ، و گفت :
فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ
- يعنى انحرافى -
فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ
، « 35 » ولى زيغ بصر در اين جا منحرف شدن آن بر ترس است كه در اين آيه ديگر هم به همين معنى است :
إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَ إِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا
. « 36 » اما طغيان زيادتى سلبى و منفى در چيزى است و از آن جمله است طغيان حاكم كه در ظلم مبالغه كند ، و طغيان نهر كه آب از سر آن بيرون ريزد ، و طغيان چشم كه شخص چيزى را بزرگتر از اندازهء عادى ببيند ، و چشم پيامبر ( ص ) زيغ و انحراف پيدا نكرد بلكه مطمئن بود و ديد خود را براى ديدن حقيقت بدون انحراف آن ، به سبب اين كه خدا به او ثبات بخشيده بود ، با خود همراه داشت ، و بنا بر اين چشم او همهء چيزها را در معراج درست ديده بود .
[ 18 ] آياتى كه ديده بود عملا بزرگ بود .
لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى
« آيات بزرگى از پروردگارش را ديد . » همچون سدرة المنتهى كه برگى از آن همهء دنيا را مىپوشاند ، و بر آن فرشتهاى ايستاده بود و پيوسته تسبيح خدا مىكرد ، و همچون نور خدا كه در نزديكى آن براى رسول اللَّه ( ص ) تجلّى پيدا كرد ، و بدين گونه است همهء آيات و نشانههاى ديگرى كه در احاديث اسراء و معراج آمده است ، چيزى كه هست بزرگى در آيات تنها به معنى بزرگى در حجم نيست ، بلكه پيش از آن به بزرگى در دلالت بر حق
هامش
( 33 ) - الصف / 5 .
( 34 ) - آل عمران / 8 .
( 35 ) - آل عمران / 7 .
( 36 ) - الأحزاب / 10 .