دربارهء « تسبيح موجودات جهان » - اعم از جاندار و نبات و جماد نظرهاى گوناگونى گفته شده است و ما تمام آنها را در كتاب قرآن و معارف عقلى - كه تفسيرى بر سورهء حديد است - آوردهايم و از ميان آنها يك نظر را برگزيدهايم كه با ظاهر آيات قرآن و دلايل فلسفى كاملًا تطبيق مىكند .
حاصل آن اين است كه ، وجود و هستى در هر مقام و مرتبهاى با علم و شعور و درك و آگاهى ، ملازم و توأم است و هر چيزى كه سهمى از وجود و هستى دارد ، به همان اندازه از علم و شعور سهمى خواهد داشت و دلايل فلسفى اين نظر را كاملا تأييد مىكند و پايهء برهان فلسفى آن را دو چيز تشكيل مىدهد :
1 . در جهان هستى آنچه اصيل و سر چشمهء آثار و كمالات است « وجود » است . هر نوع فيض معنوى و مادى از آن اوست . اگر در جهان ، علم وادراكى ، قدرت و نيرويى ، حيات و زندگيى هست همگى در پرتو وجود و هستى اشياست و اگر وجود از ميان برود همه اين جنب و جوشها ، تلاشها و حركتها به خاموشى مىگرايد .
2 . براى وجود در تمام مراحل هستى از واجب و ممكن ، ازمجرد و مادى ، از عرض و جوهر ، يك حقيقت بيش نيست و حقيقت وجود اگر چه براى ما روشن نيست ؛ ولى ما به آن حقيقت با يك رشته مفاهيم ذهنى اشاره مىكنيم و مىگوييم وجود ، عدم و نيستى را طرد مىكند و به هر چيزى حقيقت و عينيت مىبخشد .
بنابر اين هر كجا از وجود سراغى داشته باشيم اين دو صفت ( طرد عدم ؛ تشكيل دهندهء حقيقت خارجى ) را در آن جا مىيابيم ؛ از اين جهت مىگوييم وجود در تمام مراحل يك حقيقت بيش ندارد به گواه اين كه در تمام مراحل دو اثر ياد شده را ، كه حقيقت آنها نيز يكى است ، دارد .
روى اين بيان ، كه وجود را منبع تمام كمالات بدانيم و براى آن يك حقيقت بيش قائل نشويم ، بايد چنين نتيجه بگيريم : هر گاه وجود در مرتبهاى از مراتب
قرآن و اسرار آفرينش (تفسير سوره رعد) (فارسى) — صفحة 158
مساهمون: الشيخ جعفر السبحاني
ص١٥٨