سجده مىكنند و هرگز كبر نمىورزند » .
ج ) بار سوم سجدهء گياهان و درختان را متذكر مىشود و مىفرمايد :
« وَالنَّجْمُ والشَّجَرُ يَسْجُدانِ » ؛ « 1 » بوتهها و درختان او را سجده مىكنند » .
د ) بار ديگر با ديد وسيعى از سجود و خضوع سايههاى اجسام سخن گفته و مىفرمايد :
« أَوَ لَمْيَرَوْا لى ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَى ءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الَيمِينِ وَالشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَهُمْ داخِرُونَ » ؛ « 2 »
مگر نمىنگرند به اجسامى كه خدا آفريده است كه سايههاى آنها از راست و چپ ( صبح و عصر ) حركت و خدا را سجده مىنمايند در حالى كه خود اجسام درحال خضوع و اطاعت هستند » .
ه ) براى بار پنجم خداوند ، از سجدهء آفتاب و ماه و ستارگان و كوهها و درخت و چهارپايان سخن گفته است ، آن جا كه مىفرمايد :
« أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِى السَّمواتِ وَمَنْ فِى الأَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالجِبالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوابُّ وَكَثِيرٌ مِنَ النّاسِ » ؛ « 3 »
مگر نمىبينى كه خدا را آن چه در آسمان ها و زمين است و خورشيد و ماه و ستارگان و كوهها و درخت و چهارپايان و بسيارى از مردم سجده مىكنند » .
بنابراين مسألهء سجدهء موجودات مسألهاى عمومى است كه سراسر جهان هستى را فرا مىگيرد و اختصاص به موجودى ندارد . پس آن چه مهم است فهميدن حقيقت « سجده » است و چگونه هر موجودى از با عقل
هامش
( 1 ) . رحمن ( 55 ) آيه 6 .
( 2 ) . نحل ( 16 ) آيهء 48 .
( 3 ) . حج ( 22 ) آيهء 18 .