احساس ، درك و مسؤوليت ، نور و روشنايى وعلم و دانش است .
سجده با حمد و تسبيح ، تفاوت روشنى دارد كه نياز به بيان ندارد ؛ زيرا سجده ، خضوع و ابراز كوچكى است ، در حالى كه حمدوتسبيح بيان كمال و جمال خدا و پيراستن او از نقص وعيب است .
تفاوت حمد و تسبيح
هرگاه خدا را از اين نظر ستايش كنيم كه او داراى صفات كمال و جمال و مبدأ كارهاى نيك و سودمند است در اين صورت ستايش ما را « حمد » مىگويند ؛ ولى اگر ذات او را از هر نوع عيب ونقص پيراسته بدانيم و پيراستگى او را ابراز كنيم ، آن را « تسبيح » مىگويند ؛ به عبارت ديگر ، « حمد » خدا ، توصيف او در برابر كمال ( صفات ثبوتى واعمال نيك ) است ، خواه اين كمال جزو ذات او باشد مانند علم وقدرت ، يا از افعال او به شمار رود ، مانند رازقيت . در حالى كه تسبيح خدا ، تنزيه او از عيوب و نقايص ( صفات سلبى ) است .
اكنون كه تفاوت اين دو روشن شد لازم است دربارهء هر سه مطلب - كه يكى از ابتكارات قرآن است - اندكى بحث كنيم .
1 . همه ذرات جهان در برابر خدا خاضعند
الف ) قرآن ، سجده و خضوع موجودات جهان را به گونههاى مختلفى مطرح كرده ؛ در برخى از آيات ، تنها از سجود موجودات داراى آگاهى و عقل سخن به ميان آورده است ، آن جا كه مىفرمايد :
« وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِى السَّمواتِ وَالأَرضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَظِلالُهُمْ