اين آيه براى افراد با ايمان ، سه نشانه متذكر مىشود و هر سه ، به ترتيب در روح انسان پديد مىآيند :
الف ) ياد خدا ، مايهء خشيت و خوف مىشود ؛ زيرا به عظمت وجود او پى برده و خود را در برابر او بسيار كوچك مىبيند . از اين جهت يك نوع ترس و لرز بر اندام او حاكم مىگردد ، همچنانكه اين حالت ، براى نوع افراد ، به هنگام روبهرو شدن با بزرگان رخ مىدهد ، تا آنجا كه در حرف زدن ، لكنت زبان پيدا مىكنند .
ب ) افزايش ايمان به هنگام شنيدن آيات الهى ؛ زيرا خوف و خشيت تفكر مىآفريند و در سايهء تفكر ، كيفيت ايمان بالا مىرود و درجهء يقين افزايش مىيابد .
ج ) در پرتو افزايش يقين و بالا رفتن درجهء ايمان ، سرچشمهء هستى را به خوبى مىشناسند و مطمئن مىگردند اسباب و علل ظاهرى ، نمايى بيش نيستند و كارها در دست اوست و او خداى سبب ساز و خداى سبب سوز است از اين جهت به او توكل مىكنند و امور خود را به او مىسپارند .
در آيهء ديگر يادآور مىشود كه بندگان حقيقى خدا از كنار آيات الهى به سادگى نمىگذرند آنجا كه مىفرمايد :
« وَالَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمّاً وَعُمْياناً ؛ « 1 »
كسانى كه وقتى ، آيات الهى به آنان گوشزد شود ، كور و كر بر آن نمىافتند » .
آنچه بيان گرديد همگى از آثار ايمان است كه به انسان حيات معنوى مىبخشد ، آنگاه او را به تكامل مىكشد و سرانجام در برابر هستى بخش ، پيشانى عبوديت مىسايد ؛ ولى قلب فاقد ايمان ، فاقد روح است و طبعاً استماع آيات قرآن به حكم اينكه مرده است در او اثر نمىگذارد . از اين جهت به هنگام نزول آيات قرآنى منافقان از باب تمسخر به يكديگر مىگفتند ، اين سوره ، ايمان كدام يك از شماها را بالا برد : « أَ يُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً » .
قرآن در پاسخ اين گفتار يادآور مىشود افزايش ، از آن انسانهاى زنده دل
هامش
( 1 ) . فرقان ( 25 ) آيهء 73 .