چنين اصلى ( پرداختن به دشمن نزديك ) اصلى كلى است ، ولى در عين حال ، مانند ديگر اصول ، خالى از استثنا نيست ؛ يعنى حاكم اسلامى ، احياناً بايد نبرد با دشمن دور دست را مقدم بدارد و آن در صورتى است كه دشمن دور دست ، خطرناكتر از دشمن مجاور باشد .
بنابراين ، اصل كلى در برنامههاى دفاعى و يا تهاجمى ، پرداختن به دشمن مجاور است مگر اينكه دشمن دور دست حالت استثنايى به خود بگيرد . اين نه تنها قرآن است كه به نبرد با دشمن نزديك ، اولويت خاصى قائل است ، بلكه سيرهء پيامبر نيز همين مطلب را تأييد مىكند : او نخست ، با قبايل يهود ساكن مدينه به نبرد پرداخت و پس از پاكسازى سرزمين مدينه از لوث طوايف بنىقينقاع و بنىالنضير و بنىقريظه ، به دشمنان دور دست مانند روم و غيره پرداخت و اگر در سرزمين بدر با قريش قبل از قبايل يهود ، نبرد كرد به خاطر اين بود كه قريش از جايگاه خود حركت كرده و به سوى مدينه آمده بودند .
سيرهء پيامبر ، نه تنها در زمينهء دفاع و تهاجم براساس « اولويت تهاجم به دشمن نزديك » استوار بود ، بلكه در هدايت مردم نيز از اين روش استفاده كرده و تا نزديكان خود را دعوت نكرد ، به دعوت ديگران نپرداخت و اين وحى الهى بود كه او را براين روش فرمان داد و فرمود : « وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ ؛ بستگان خود را از عذاب خدا بترسان » .
در پايان ، آيه يادآور مىشود : بايد كافران نزديك ، قدرت و شدت شما را احساس كنند ، ولى اين اصل نبايد سبب شود كه تقوا و پرهيزگارى را در حال جنگ از دست بدهيد ، بلكه بايد با حفظ اين اصل ، شدتِ عمل به خرج دهيد ، چنانكه مىفرمايد : « وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ المُتَّقِينَ » .
در اين جا مىتوان از آيه ، مطلب ديگرى را نيز استفاده كرد و آن اينكه ، نه تنها در نبرد نظامى ، بايد نخست به سركوبى دشمن نزديك پرداخت و آنگاه سراغ دشمن دور دست رفت ، بلكه در نبرد فرهنگى نيز بايد از اين اصل بهره گرفت .
در سرزمين تبوك (تفسير سوره توبه) (فارسى) — صفحة 287
مساهمون: الشيخ جعفر السبحاني
ص٢٨٧