درس 116 : كيفيت معاد در سراى ديگر
دلايل عقلى و نقلى به روشنى ثابت كرد كه مرگ پايان زندگى انسان نيست ، بلكه پس ازمرگ ، حيات ديگرى وجود دارد كه در اصطلاح علم كلام ، به آن « معاد » مىگويند . اكنون بايد ديد كه كيفيت زندگى معاد چگونه است . آيا جسمانى است يا روحانى ، و در صورت نخست ، آيا بدن اخروى عين همان بدن طبيعى است كه در اين جهان با آن زندگى مىكرد ، يا بدنى لطيفتر است كه در اصطلاح به آن بدن مثالى يا برزخى مىگويند ؟
براى آگاهى بيشتر ، اقوال و نظرات دانشمندان را در اين جا يادآور مىشويم ، سپس نظريهء مشهور دانشمندان اسلامى را مطرح و دلايل آن را بازگو مىكنيم :
1 . گروهى از متكلمان ، شيوهء معاد را ، تنها جسمانى مىدانند و به وجود روحى جز جسم و مكانيسم بدن معتقد نيستند و در حقيقت روح در نظر آنان جسم لطيفى است كه در بدن سريان دارد و همانند آتش در زغال ، آب در گل و روغن در زيتون است .
دلايلى كه دربارهء اثبات روح و روان و تجرد آن ازماده اقامه شده است در نقد اين نظر كافى است ، و نظريهء اين گروه ازمتكلمان در شناخت شخصيت و واقعيت انسان ، دست كمى از نظر مادىها ندارد و اين گروه انسان را صرفاً يك موجود مادى مىپندارند و به چيزى جزبدن و فعل و انفعالهاى فيزيكى و شيميايى آن