« لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا ؛
« 1 »
اگر در زمين و آسمانها خدايانى جز خدا مىبود ، نظام آفرينش جهان ، دچار اختلال مىگرديد » .
مفهوم آيه ، همان « برهان تمانع » است كه در عقايد از آن بحث مىشود و خلاصهء برهان ، اين است كه جهان داراى دو خدا باشد ، قطعا اين دو موجود كه از هر نظر و يا از جهاتى با هم تباين و اختلاف دارند ، دو نوع اراده و تدبير خواهند داشت و معنا ندارد كه دو موجودى كه از هر نظر و يا از جهاتى باهم اختلاف دارند ، از نظر اراده و خواست ، علم و تشخيص ، يكسان باشند .
هرگاه امور جهان ، زير نظر دو اراده و دو نوع تشخيص ، اداره گردد ، قطعا دچار اختلال مىشود و هماهنگيى كه ميان مجموع جهان هستى است ، از ميان خواهد رفت . اگر مىبينى كه مجموع جهان آفرينش ، با هم توافق و هماهنگى دارند و هر قانونى تكميلكنندهء قانون ديگر و يا هر موجودى ، پيوند موجود ديگر است ، به دليل اين است كه دايرهء هستى ، زير نظر يك مدبّر اداره مىگردد كه از روز نخست ، طبق نقشهء واحدى ، آفريده شدهاند ؛ نمونهء اين هماهنگى در اجتماعات و تشكيلاتى است كه زير نظر فرد معينى اداره مىگردد كه پس از شور و مشورت با يك نظر قاطع ، مطلب را به پايان مىرساند و در غير اين صورت ، جز هرجومرج
هامش
( 1 ) . انبياء ( 21 ) آيهء 22 .